Een historische beeldroman in dertig prenten

De stemmen van Suriname

Een geschiedenis van onvrijheid, verzet en de weg naar vrijheid.

Begin het verhaal

Voorwoord

In het Surinaamse slavenregister staat een vrouw die Jeannette heet. Geboren in 1819 op Curaçao, moeder onbekend, in 1841 ingeschreven als aankoop. Dat is alles wat de administratie over haar wilde weten. Haar dochter Mathilda werd in 1842 van Curaçao naar Paramaribo gebracht. Op 16 maart 1854 werden zij vrijgelaten, Jeannette onder de naam J.M.B. Veerde, een naam afgeleid van die van haar eigenaar.

Jeannette en Mathilda zijn mijn voormoeders. Ik vond hen in de registers terwijl ik de geschiedenis van mijn familie uitzocht. Zij komen niet voor in deze beeldroman: hun leven ken ik alleen uit een paar regels in een register, en daar wil ik geen verhaal omheen verzinnen.

Deze dertig prenten vertellen de bredere geschiedenis van slavernij in Suriname: van West-Afrika tot 1 juli 1863, van het plantagewerk tot het verzet in het binnenland, van het staatstoezicht tot Keti Koti. De hoofdpersonen zijn verzonnen, de wereld om hen heen niet. Bij elke prent staat wat gedocumenteerd is, wat gereconstrueerd is en wat verbeelding is.

De registers noemden mensen bij een voornaam, een geschatte leeftijd en een prijs. Deze prenten proberen te laten zien wat daar niet in staat.

Zij waren geen voetnoot in de geschiedenis. Zij waren mensen met namen, dromen, families, angsten, liefde en de wil om vrij te zijn.

Hoofdstuk I

Weggerukt

Goudkust en Atlantische Oceaan, ca. 1762–1763

Tussen 1751 en 1800 kwamen bijna 145.000 mensen levend aan in de Guyana's van de Nederlanders. Ruim een kwart van hen kwam van de Goudkust, het huidige Ghana. Dit is het begin van één van hen.

Een jonge vrouw met een mand op het hoofd loopt over een rood zandpad door een dorp met lemen huizen en rieten daken; twee vrouwen stampen graan in een houten vijzel, een oude man vlecht een mand en twee kinderen spelen met een hoepel in de ochtendzon.

01 ca. 1762 · Binnenland van de Goudkust

Een wereld vóór de ketenen

Artistieke verbeelding

Afua is zestien. Ze kent de weg naar de markt, de namen van de bomen langs het pad en de dag waarop ze geboren is: vrijdag. Haar naam zegt het.

Deze geschiedenis begint niet met slavernij. Ze begint met een leven.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een ochtend in een Akan-dorp in het binnenland van de Goudkust. Afua draagt een mand met waren naar de markt; om haar heen werken en praten mensen.

Wat gedocumenteerd is

  • Van de mensen die tussen 1751 en 1800 in de Guyana's van de Nederlanders aankwamen, kwam 28 procent van de Goudkust, 34 procent van de Windward Coast en 31 procent uit West-Centraal-Afrika. [1]
  • Op de Goudkust waren veel markten. Goud, ivoor en textiel werden geruild, later ook Europese stoffen, vuurwapens en ijzerstaven. [8][12]

Wat verbeeld is

  • Afua en haar dorp zijn verzonnen. Huizen, kleding en gereedschap zijn getekend naar algemene kennis van de Akan-wereld; een geverifieerde beeldbron uit deze jaren is niet gevonden.

Wat onzeker blijft

  • Hoe huizen en kleding in het binnenland van de Goudkust er rond 1760 precies uitzagen, is in dit onderzoek niet met een beeldbron uit die tijd gecontroleerd.
Een rij mensen, met touwen aan elkaar gebonden, loopt door hoog droog gras met hier en daar een baobab; twee bewakers met musketten lopen ernaast. Een jonge vrouw in de rij kijkt om.

02 ca. 1762 · Op weg naar de kust

De ontwrichting

Historische reconstructie

Na de oorlog tussen twee staten wordt ze met anderen weggevoerd. Niemand vraagt hoe ze heet.

Wie haar naar de kust brengt, verdient eraan. Wie haar daar koopt, ook.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een stoet gevangenen loopt onder bewaking van Afrikaanse handelaren door savanne naar de kust. Afua loopt in de rij. Er zijn geen Europeanen in beeld: die wachtten aan de kust.

Wat gedocumenteerd is

  • Gevangenen kwamen via Afrikaanse handelaren uit oorlog, overvallen en ontvoering, tribuut, verpanding en rechtszaken. Krijgsgevangenen vormden een groot deel. [8]
  • Stedman hoorde in Suriname dezelfde categorieën: in oorlog gevangen, ontvoerd of veroordeeld, en naar de factorijen aan de kust gebracht. [12]
  • De Europese handelaren wachtten aan de kust; hun vraag naar mensen dreef de handel aan. [8]

Wat verbeeld is

  • Dat Afua na een oorlog werd gevangen, is een keuze van het verhaal, gebaseerd op de meest voorkomende route.
Vanaf het strand kijkt een jonge vrouw met op haar rug gebonden handen naar een tweemaster op zee; kano's varen erheen, en op de rotsen staat een wit kasteel met een fort op de heuvel erachter.

03 1762 · De rede van Elmina

De kust

Historische reconstructie

Ze ziet de zee voor het eerst. Op de heuvel staat een wit kasteel, op het water ligt een schip met twee masten.

Het schip vaart niet weg voordat het vol is. Dat duurt maanden.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Kano's brengen gevangenen van het strand naar een Zeeuws schip op de rede. Op de achtergrond het kasteel van Elmina en Fort Coenraadsburg op de heuvel.

Wat gedocumenteerd is

  • Elmina was vanaf 1637 Nederlands en het hoofdkwartier van de WIC in Afrika. Op de heuvel ernaast stond Fort Coenraadsburg (St. Jago). [9][11]
  • In de forten werden gevangenen gesorteerd naar geslacht en leeftijd, geprijsd en vastgehouden tot het transport. [8]
  • Particuliere Zeeuwse schepen kochten langs de hele kust en deden daar maanden over; het wachten gebeurde vaak aan boord. Het MCC-schip Eenigheid kocht op 8 mei 1762 tien mannen bij Elmina. [4][6]

Wat gereconstrueerd is

  • De vorm van het kasteel is getekend naar een tekening uit 1640; latere verbouwingen zijn niet gecontroleerd. [10]

Wat onzeker blijft

  • Hoe lang gevangenen in Elmina zelf werden vastgehouden, is in de bronnen tegenstrijdig: "soms maanden" volgens de ene, onwaarschijnlijk lang volgens de andere.
Op het dek van een zeilschip zitten vrouwen van verschillende leeftijden dicht opeen onder grijze zeilen; rechts zitten mannen met boeien om hun enkels aan een ketting, en achter een houten afscheiding staan twee matrozen, een met een geweer. De zee is groot en leeg.

04 1762–1763 · Atlantische Oceaan

De overtocht

Historische reconstructie

Twee maanden. Een tussendek waar een volwassene niet rechtop kan staan. Paardenbonen en gort.

Op het dek, in de wind, kijkt Afua naar de vrouwen naast haar. Ze spreken niet allemaal dezelfde taal. Ze leren elkaars namen.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Het voordek van een Zeeuwse snauw op open zee. Tot slaaf gemaakte vrouwen zitten dicht op elkaar; een ketting loopt over het dek. Bemanningsleden staan op afstand.

Wat gedocumenteerd is

  • Een overtocht duurde gemiddeld ongeveer twee maanden. Vóór betaling inspecteerde de scheepsarts de gevangenen; daarna volgden brandmerk en ketenen. [7]
  • MCC-schepen waren rond de 80 voet lang, met een tussendek van ongeveer 1,3 meter. De inventarissen noemen kettingen, voetboeien en handboeien; aan boord waren gemiddeld 36 bemanningsleden. [3][5]
  • De sterfte per reis liep sterk uiteen: van 2 tot 44 procent. [3]
  • Er was verzet aan boord: op de Vliegende Faam kwamen in 1756 mensen in opstand. [3]

Wat gereconstrueerd is

  • Het schip in de prent is geen bepaald schip, maar een snauw zoals de MCC die gebruikte. De tuigage is niet met een maritiem museum gecontroleerd. [3]

Wat onzeker blijft

  • Hoe het dek van één bepaald schip was ingericht, is niet bekend; de prent combineert gegevens uit meerdere MCC-reizen.
Vanaf de rivier: een stenen fort links, houten huizen met puntdaken rechts, schepen en kano's op het bruine water, en een groep mensen die over een steiger aan land wordt gebracht.

05 1763 · De waterkant van Paramaribo

Suriname

Historische reconstructie

Een brede bruine rivier, honderd schepen, houten huizen met drie verdiepingen. Een stenen fort met kanonnen naar het water.

Ze wordt aan land gezet. Een matroos loopt voorop, een tweede achteraan.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een groep pas aangekomen mensen wordt aan de waterkant van Paramaribo aan land gebracht. Links Fort Zeelandia, rechts de houten huizen langs de rivier.

Wat gedocumenteerd is

  • Stedman zag aan de waterkant ongeveer zestig mensen die net van een schip kwamen, "walking skeletons", met een matroos voorop en een tweede met een rotan achteraan. [12]
  • Paramaribo had volgens Stedman houten huizen van twee à drie verdiepingen zonder glas, straten met sinaasappel- en tamarindebomen en grind van schelpen in plaats van bestrating. [12]
  • Fort Zeelandia was een stenen vijfhoek met een gracht en een batterij van 21 kanonnen aan de rivier. [12]

Wat gereconstrueerd is

  • De stad is getekend naar de aquarel van Jägerschiöld uit 1772, tien jaar na deze scène. [13][14]

Wat onzeker blijft

  • Stedmans beschrijvingen zijn van 1773–1777, tien jaar later dan deze scène. De stad veranderde in die jaren niet ingrijpend, maar details kunnen afwijken.
In een halfdonker pakhuis staat een jonge vrouw rechtop tegenover een klerk aan een schrijftafel; een chirurgijn in een lange jas en twee kopers met driekantige hoeden kijken toe.

06 1763 · Paramaribo

Verhandeld

Historische reconstructie

Een chirurgijn bekijkt haar van top tot teen. Een klerk schrijft: vrouw. Daarachter een bedrag in guldens.

Ze krijgt een nieuwe naam die ze niet verstaat. In dit verhaal noemen we haar zoals haar moeder dat deed.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een verkoop in een pakhuis in Paramaribo. Een chirurgijn keurt, een klerk schrijft in een handelsboek, kopers kijken toe. Afua staat rechtop en kijkt de klerk aan.

Wat gedocumenteerd is

  • Een kapitein kon na 1738 publiek laten veilen via de vendumeester of "uit de hand" verkopen; in de jaren 1770 gaf de MCC de voorkeur aan onderhandse verkoop. [3]
  • Handelsboeken noteerden per persoon alleen man, vrouw, jongen of meisje, de koper of plantage en de prijs in guldens. [5]
  • Volgens Stedman werden de mensen gekeurd, gebrandmerkt met de initialen van de koper en kregen ze een nieuwe naam. [12]

Wat verbeeld is

  • Het brandmerk is bewust niet in beeld gebracht.

Hoofdstuk II

Het plantagesysteem

Een suikerplantage aan de Commewijne, ca. 1763–1770

De plantages lagen als lange stroken aan de rivieren. Wat er werd verbouwd, ging naar Amsterdam. Wie er werkte, had geen loon, geen vrije dag en geen recht om te blijven waar hij was.

Panorama vanaf de rivier: een wit houten huis met galerij, een molen met een groot waterrad, een bakstenen gebouw met schoorsteen, rijen lage huizen met bladdaken, groene rietvelden met rechte sloten en een donkere bosrand.

07 ca. 1765 · Aan de Commewijne

De plantage

Historische reconstructie

De plantage ligt aan de rivier als een smalle strook, kilometers diep. Voor: het huis van de directeur, de molen, het kookhuis. Achter: riet, sloten, en dan het bos.

De eigenaar woont in Amsterdam. Hij heeft de plantage nooit gezien.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een suikerplantage aan de Commewijne gezien vanaf de rivier: steiger, directeurshuis met galerij, watermolen aan een sluis, bakstenen kookhuis, de rij woningen van de tot slaaf gemaakten, rietvelden met sloten, bos aan de horizon. Mensen aan het werk overal.

Wat gedocumenteerd is

  • Vrijwel alle plantages lagen aan de rivieren, als lange stroken loodrecht op het water. [15][26][28]
  • Een suikerplantage had een woonhuis, bijgebouwen voor opzichter en boekhouder, een molen, een bakstenen kookhuis met meestal vijf koperen ketels, een distilleerderij en een tentboot. [12]
  • Een watermolen werkte op het getij: bij springtij werd water in kanalen opgeslagen en bij laagwater losgelaten. [12][29]
  • Veel eigenaren woonden in de Republiek; planters zaten "but seldom" op hun plantage en lieten het werk aan administrateurs. [15][16]

Wat gereconstrueerd is

  • De plantage zelf is verzonnen en heeft daarom geen naam. Ze is getekend naar beschrijvingen van de Hope (Stedman) en de tekeningen van Waterland (Valkenburg, 1708). [29]

Wat onzeker blijft

  • Valkenburg liet op zijn schilderijen de tot slaaf gemaakten weg. Deze prent zet hen juist in beeld; hun aantal en plaatsing zijn ingevuld.
Een man staat diep in een modderige sloot en schept natte klei op de kant; op de kant staat een zwarte opzichter met een meetstok, een vrouw draagt een bundel riet op haar hoofd en mannen snijden riet. Verder weg staat een blanke opzichter met gekruiste armen op de dijk, en daarachter een molen met waterrad.

08 ca. 1766 · Rietveld en molen

Het werk

Historische reconstructie

De molen draait als het getij het toelaat. Het riet gaat twee keer door de rollen; het sap loopt naar het kookhuis, waar vijf ketels koken.

Kwasi graaft trenzen. Elke dag een vastgestelde lengte. Wie eerder klaar is, krijgt de volgende dag meer.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een veldploeg snijdt riet; op de voorgrond graven mannen tot hun knieën in het water een trens uit. Een bastiaan (opzichter uit de eigen groep) staat bij de ploeg, een witte opzichter verder weg te paard op de dam. Op de achtergrond de molen.

Wat gedocumenteerd is

  • Een plantage kon kilometers sloten en kanalen hebben die voortdurend moesten worden schoongehouden. [19][31]
  • Het Rijksmuseum noemt het graven van trenzen met alleen een schop een van de belangrijkste redenen waarom mensen van plantages vluchtten. [31]
  • Taakwerk: toen Marquis een trens van 500 voet om vier uur af had, verhoogde de eigenaar zijn taak naar 600 voet. [16]
  • Bastiaans waren tot slaaf gemaakte opzichters; die functie was alleen voor mannen. [19]
  • Riet ging twee keer door de rollen van de molen; het sap liep via een goot naar het kookhuis met vijf ketels. Werk aan de rollen was gevaarlijk. [12]

Wat verbeeld is

  • Kwasi en Afua zijn verzonnen; wie waar in de ploeg staat, is ingevuld.

Wat onzeker blijft

  • Of opzichters in de jaren 1760 te paard over de dammen gingen, is niet gecontroleerd; in de prent staat hij te voet.
Een jonge vrouw met een slapend kind in een doek op haar rug buigt zich met een schoffel over rijen jong suikerriet; achter haar wieden vier andere vrouwen, en in de verte loopt een oudere vrouw met een kruik op haar hoofd langs de bosrand.

09 ca. 1767 · Rietveld

De vrouwen

Historische reconstructie

Afua wiedt het riet, het hele jaar. Op haar rug slaapt een kind.

Wat vrouwen op de plantage werd aangedaan, staat in de bronnen. Het staat niet in deze prent.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Vrouwen wieden tussen jong suikerriet. Afua werkt met een kind in een draagdoek op haar rug. Verderop draagt een vrouw een mand.

Wat gedocumenteerd is

  • Vrouwen werkten het hele jaar in de veldploegen; daarnaast waren de meeste huisbedienden vrouwen. De verhouding tussen mannen en vrouwen in het veld verschilde per periode. [19]
  • Zwarte vrouwen werden geschikt geacht voor "heavy fieldwork, just like men", en deden daarnaast huishoudelijk werk. [19]
  • Seksueel geweld door opzichters en planters was deel van het systeem. Stedman schrijft dat een vrouw zich moest onderwerpen of haar man zag straffen; eigenaren verhulden dit in hun eigen administratie. [16][23]
  • Kleding in de jaren 1770: een rok, het bovenlijf bloot of met een eenvoudig jakje, blote voeten. De koto werd pas eind 19e eeuw dagelijkse dracht. [12][32]

Wat verbeeld is

  • Afua, haar kind en Nene Adjuba zijn verzonnen.
Een meisje van een jaar of zeven zit op een omgekeerde mand voor een laag huis met een bladdak en kijkt naar een groot wit huis met galerij in de verte; achter haar past een oudere vrouw met een blauwe hoofddoek op drie kleine kinderen, en op de galerij van het verre huis staat een man.

10 ca. 1770 · Het erf

De kinderen

Artistieke verbeelding

Amba is zes. Ze weet al welke man de sleutels heeft en welke vrouw het eten verdeelt.

Ze weet nog niet dat in het boek van de plantage achter haar naam een bedrag staat.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Amba zit op het erf bij de woningen en kijkt naar het directeurshuis op de achtergrond. Nene Adjuba past op een paar kleine kinderen.

Wat gedocumenteerd is

  • Stedman telde per honderd tot slaaf gemaakten zestien kinderen die nog geen werk deden, en één "nurse" voor de kinderen die niet bij hun ouders konden zijn. [16]
  • Bij de koffieoogst werkten "all ages and sexes"; kinderen werkten al jong mee. [16]

Wat verbeeld is

  • Op welke leeftijd kinderen precies aan het werk moesten, is in dit onderzoek niet met een bron vastgesteld en staat daarom niet in de tekst.

Wat onzeker blijft

  • De term "kinderploeg" en een vaste beginleeftijd zijn niet gevonden in de geraadpleegde bronnen.

Hoofdstuk III

Mensen, geen eigendom

Dezelfde plantage, 1771–1772

In de boeken van de plantage stonden zij als bezit, met een voornaam en een waarde. Buiten die boeken hadden zij families, talen, verhalen en een eigen avond.

In een lage houten woning bij het licht van een klein vuur zitten een man, een vrouw en een meisje dicht bij elkaar; het meisje ligt op een mat en laat een houten speelgoedpaardje over de vloer lopen. Door de deuropening valt blauw maanlicht.

11 1771 · De woning van Afua en Kwasi

Familie

Artistieke verbeelding

Kwasi heeft een klein houten dier gesneden. Amba laat het over de vloer lopen.

In het boek van de plantage staan zij niet als gezin. Een man, een vrouw, een meisje. Elk met een eigen waarde.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Avond in de woning: een vuurtje, een hangmat, een kalebas. Kwasi, Afua en Amba zitten dicht bij elkaar. Amba speelt met een gesneden houten dier.

Wat gedocumenteerd is

  • Tot slaaf gemaakten waren voor hun dagelijkse voedsel ook aangewezen op eigen kostgronden; aangevoerd voedsel was "slechts een extraatje". [23]
  • Een gezin werd door de wet niet beschermd. Tot 1782 mochten moeders en kinderen gescheiden worden verkocht. [16][18]

Wat verbeeld is

  • De scène en het houten dier zijn verzonnen.
Bij vuurlicht dansen koppels op een aangestampt erf; drie mannen spelen op trommels, mensen klappen en kijken toe, en in het midden draait een vrouw in een wijde rok.

12 1771 · Het erf, zaterdagavond

De avond

Historische reconstructie

Zaterdagavond. De trommen mogen, deze keer. Vrouwen in hun beste rok, mannen in een broek die ze de rest van de week niet dragen.

Voor een paar uur is het erf van hen.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een dansfeest op het erf bij vuurlicht. Trommelaars, dansende koppels, toeschouwers, kinderen. Afua danst; Kwasi staat bij de trommelaars.

Wat gedocumenteerd is

  • Op plantages werd volgens Stedman elke zaterdagavond gedanst, en ongeveer eens per kwartaal was er een groot feest met de buren. Vrouwen droegen dan hun beste sitsen rokken. [16]
  • Plakaten verboden trommelen en dansen zonder toestemming: in 1698 op zon- en feestdagen, in 1750 na begrafenissen, en in 1776 de watramamadans. [21][22]
  • Laku, lobisingi, kawina en de koto horen bij latere tijd en staan daarom niet in deze prent. [21][32]

Wat verbeeld is

  • De muziek en de danspassen zijn ingevuld.

Wat onzeker blijft

  • Welke dansen er rond 1770 precies werden gedanst, is niet in detail overgeleverd.
Een oudere vrouw vertelt bij een klein vuur, met haar hand omhoog; een meisje en twee andere kinderen luisteren, en boven hen glanst een spinnenweb in het licht.

13 1771 · Bij het vuur, na het werk

Herinneringen

Artistieke verbeelding

De verhalen worden 's avonds verteld, nooit overdag. Dat is de regel.

Nene Adjuba Anansi was klein. Maar hij liet de grote zich vergissen.

Deze woorden zijn verbeeld, geen overgeleverd citaat.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Nene Adjuba vertelt bij het vuur; Amba en andere kinderen luisteren. Op een paal hangt een spinnenweb in het licht.

Wat gedocumenteerd is

  • Anansi komt uit het Akan: Anansi is spin, tori is verhaal. In de slaventijd werd Anansi een identificatiefiguur die "het verzet" belichaamde. [20]
  • Vooral de oudere vrouw die op de kinderen paste, de nene, vertelde de verhalen; ze werden 's avonds verteld. [20]
  • Sranantongo ontstond eind 17e eeuw op de plantages, omdat de mensen geen gedeelde taal hadden. [27]

Wat verbeeld is

  • De zin van Nene Adjuba is verzonnen. De Surinaamse Anansitori die bewaard zijn, zijn in de 20e eeuw opgetekend. [20]

Wat onzeker blijft

  • Welke Anansi-verhalen er rond 1770 werden verteld, is niet bekend.
Voor een verhoogde galerij zit een directeur in een stoel; een man in een jas leest van een lijst. Beneden op het erf staan mensen in rijen. Een vrouw houdt een meisje tegen zich aan; op de tafel ligt een opgerolde zweep.

14 1772 · Voor de galerij van het directeurshuis

Het onrecht

Historische reconstructie

De eigenaar in Amsterdam is gestorven. Zijn erfgenamen willen geld. Een taxateur loopt met een lijst langs de rijen.

Bij Amba's naam zet hij een teken. Ze wordt apart verkocht, naar een andere plantage. Dat mag. Het verbod komt pas tien jaar later.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Het avondappèl voor de galerij. De directeur zit boven, de taxateur leest van een lijst, de mensen staan beneden op het erf. Een opgerolde zweep ligt op de tafel. Afua houdt Amba vast; Kwasi staat naast hen.

Wat gedocumenteerd is

  • Planters woonden zelden op hun plantage; plantages werden bij afwezigheid of schulden aan taxateurs overgelaten en "sold upon credit". [16]
  • Pas in 1782 werd het verboden moeders en kinderen gescheiden te verkopen. Het verbod werd in 1828 en 1829 herhaald, en volgens het reglement van 1851 kon gescheiden verkoop nog als straf. [17][18]
  • Bij het ochtend- en avondappèl rapporteerde de opzichter en werd gestraft "without exception", zonder gehoor. [16]

Wat verbeeld is

  • Dat Amba wordt verkocht, is verzonnen; dat het kon, niet.
Een vrouw staat 's nachts alleen aan de rand van een sloot; aan de overkant rijst een zwarte wand van bomen op onder een maan en sterren. Ver achter haar branden twee kleine lichtjes.

15 1772 · De laatste trens, 's nachts

De beslissing

Artistieke verbeelding

Achter de laatste sloot begint het bos. Iedereen op de plantage weet dat daar mensen leven die niemands bezit zijn.

Amba is weg. Afua kijkt naar de bomen.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Nacht. Afua staat alleen aan de rand van de laatste trens. Achter het water de zwarte muur van het bos, erboven sterren en een maan.

Wat gedocumenteerd is

  • Vluchten gebeurde al lang: Wally vluchtte in 1707 van Palmeneribo en werd na zijn terugkeer verhoord en geëxecuteerd. In 1760 en 1762 sloten de Ndyuka en de Saamaka vrede met de kolonie; de groep van Boni bleef in oorlog. [30][37][44][45][46]
  • Verzet was niet alleen vluchten: ook taal, liederen en rituelen waren vormen van verzet. [20][22]
  • Wie vluchtte, riskeerde zware straf; het Hof van Politie veroordeelde teruggebrachte vluchtelingen tot de strop of tot de Spaanse bok. [47]

Wat verbeeld is

  • Afua's beslissing is verzonnen.

Hoofdstuk IV

Verzet en vrijheid

Cottica, Cassipera en het binnenland, 1772–1776

Mensen vluchtten al vroeg de bossen in; de Ndyuka en de Saamaka dwongen in 1760 en 1762 vrede af. Rond 1772 vochten de marrons van Boni in de moerassen ten oosten van de Commewijne tegen het koloniale leger.

In de stromende regen zet een man, van achteren gezien en met een geweer over zijn schouder, een hoed op het hoofd van een jonge witte man in hemd en onderbroek; een strijder laat een ander een litteken op zijn arm zien, en mannen, vrouwen en kinderen met bundels lopen naar de bosrand.

16 28 juni 1772 · Plantage Poelwijk aan de Perica

De hoed in de regen

Historisch gedocumenteerd

Een groep marrons overvalt plantage Poelwijk. Een witte paardenknecht wordt uitgekleed en naar hun aanvoerder gebracht.

De aanvoerder zet hem in de stromende regen een hoed op en stuurt hem naar Paramaribo: de kolonie moet vrede sluiten. Veel mensen van de plantage gaan met de marrons mee.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

De overval op Poelwijk, in de regen. Een marronaanvoerder, van achteren gezien, zet een uitgeklede knecht een hoed op. Om hen heen marrons met buitgemaakte geweren; tot slaaf gemaakten van de plantage lopen met hen mee naar de bosrand.

Wat gedocumenteerd is

  • Bij de overval op Poelwijk op 27 of 28 juni 1772 werd paardenknecht Hendrik Mulder naar "opperhoofd Baron" gebracht, die hem liet gaan met een boodschap voor de kolonie. Dit is de enige archiefbron waarin Baron bij naam voorkomt. [36][40]
  • Op Poelwijk namen de marrons 21 geweren buit. Een groot deel van de tot slaaf gemaakten ging vrijwillig mee; de volgende ochtend waren meer dan zeventig mensen weg. [36][40]
  • Historici houden het voor mogelijk dat de aanvoerder niet Baron maar Boni was. [36][40]
  • Van Baron bestaat geen portret. Zijn gezicht is daarom niet in beeld. Bijna alles wat verder over hem wordt verteld, komt van Stedman en is niet bevestigd. [34][36]

Wat onzeker blijft

  • Of de aanvoerder Baron of Boni was.
  • Hoe de scène er precies uitzag: de prent volgt de verklaring van Hendrik Mulder.
Een man en een vrouw waden 's nachts tot hun middel door donker water naar een bosrand; de man houdt een kapmes boven het water, de vrouw kijkt om naar een paar verre lichtjes.

17 najaar 1772 · Tussen de plantages en het bos

De vlucht

Artistieke verbeelding

Ze gaan bij nieuwe maan. Geen bundel, alleen een mes en een kalebas. Rijst in de vlecht van Afua's haar.

Achter hen slaapt de plantage. Voor hen is het water koud.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Afua en Kwasi waden 's nachts door een kreek naar het bos. Kwasi houdt een kapmes boven het water; Afua kijkt één keer om.

Wat gedocumenteerd is

  • Plantages waren onderling verbonden via korjalen; patrouilles gingen te voet, zonder paarden en zonder honden. [36]

Wat gereconstrueerd is

  • Volgens de mondelinge overlevering van Saamaka, Matawai, Ndyuka en Paamaka namen vluchtende vrouwen rijst mee in hun haar. Dit is overlevering, geen archiefgegeven. [42]

Wat verbeeld is

  • De vlucht van Afua en Kwasi is verzonnen.
Een lange rij mensen loopt tot hun knieën door glanzend moeraswater tussen waaierpalmen; vrouwen met potten en bundels en kinderen voorop, mannen met geweren achteraan, onder een hoge lichte lucht.

18 1773 · Moeras tussen Cottica en Cassipera

Het binnenland

Historische reconstructie

Het binnenland is hier geen gebergte maar water. Paden liggen onder het wateroppervlak; alleen wie ze kent, vindt ze.

Vrouwen en kinderen lopen voorop. Afua draagt een pot op haar hoofd.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een groep marrons trekt over een smal pad onder water door een moeras met palmen. Vrouwen met lasten en kinderen voorop, mannen met geweren achteraan. In de verte een open savanne.

Wat gedocumenteerd is

  • Het oorlogsgebied van 1772–1776 was laag en moerassig: water tot het middel, droge zandritsen, paden onder water en smalle drijvende bruggen van maurecee-palm. [34][35][36]
  • Marrondorpen werden beschermd door moerassen, palissaden en onderwaterpaden; vrouwen en kinderen werden bij gevaar vroeg weggebracht. [34][36]

Wat verbeeld is

  • De samenstelling van de groep is ingevuld.
Een open plek in het bos met huizen van palmhout en bladdaken; vrouwen zaaien rijst op een akker, vis droogt op een rookrek, kippen scharrelen, en een man bindt palen aan een palissade.

19 1774 · Een verborgen dorp

De marrongemeenschap

Historische reconstructie

Rijst, maïs, cassave, bananen. Hangmatten, potten, een smidse. Een dorp dat de koloniale verslagen "ongelooflijk groot" noemden.

Afua zaait rijst. Voor het eerst in tien jaar is wat ze oogst van haarzelf.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een marrondorp in een open plek in het bos: huizen van palmhout, sommige met twee verdiepingen, een rijstveld waar vrouwen zaaien, een rookrek met vis, kippen. Afua zaait; Kwasi werkt aan de palissade.

Wat gedocumenteerd is

  • In het marrondorp Kosay vonden soldaten in 1768 32 huizen, sommige "ongelooflijk groot", een smederij, meer dan 700 kippen, 200 grote waterpotten en hangmatten, met kostgronden vol bananen en cassave. [36]
  • Marrons rookten vis en wild, maakten zout uit palmas en bouwden met manicole-palm. [34][35]
  • Vrouwen hadden een grote rol in de landbouw, vooral in de rijstteelt. [38][42]
  • Het rijke houtsnijwerk dat bij marrons bekend is, ontstond pas vanaf de 19e eeuw en staat daarom niet in deze prent. [43]

Wat gereconstrueerd is

  • Marrongroepen verschilden onderling in herkomst, ontstaan en relatie met de kolonie; dit dorp hoort bij de groep van Boni. [38][46]

Wat onzeker blijft

  • Hoe de huizen van de Boni-marrons rond 1774 precies waren gebouwd, is beperkt beschreven.
In de schaduw van een open smidse buigt een man, van achteren gezien, zich over het slot van een geweer op een aambeeld; een jongere man houdt een blaasbalg, en op de grond liggen geweren en een klein vaatje.

20 ca. 1775 · De smidse in het dorp

Boni

Historische reconstructie

Boni is rond de vijfenveertig, geboren in het bos, nooit iemands bezit. Hij is smid. Hij maakt geweren weer bruikbaar.

Kruit is er bijna niet. Wat er is, verstopt hij.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Boni, van achteren en in de schaduw van de smidse, herstelt het slot van een geweer. Op de grond buitgemaakte geweren en één kruitvaatje. Kwasi houdt de blaasbalg. Achter hen de akkers en de vrouwen bij de huizen.

Wat gedocumenteerd is

  • Boni werd rond 1730 vrij geboren bij de marrons. Een witte vader, zoals soms wordt verteld, is onwaarschijnlijk. [36]
  • Boni was smid en wapenhersteller. [36]
  • Volgens de verklaring van Jonas (1776) telde de groep ongeveer 160 mannen, van wie 100 tot 125 een goed geweer hadden, en minstens 80 vrouwen. Er was weinig kruit; Boni verstopte de kruitvaatjes. [40]
  • De leiding was tweehoofdig: Aluku zorgde voor vrouwen en kinderen, Boni leidde de strijders. [36][38]
  • Van Boni bestaat geen portret. Zijn gezicht is daarom niet in beeld. [36][45]

Wat verbeeld is

  • Dat Kwasi hem helpt, is verzonnen.

Wat onzeker blijft

  • Of Boni in 1775 zelf nog aan de smidse werkte, is niet bekend; de prent verbeeldt zijn vak.
Nacht in een moeras: vier mannen zitten gehurkt in het water achter boomstammen; een blaast op een hoorn, een heft een kapmes en een roept met een geweer in zijn hand over het water; ver aan de overkant branden kampvuren, waarbij kleine figuren met rode mutsen staan.

21 augustus 1775 · Over het moeras bij Holi-mi

De strijd

Historische reconstructie

Na de val van hun dorpen roepen de marrons de hele nacht over het moeras naar de soldaten. Met hoorns, liederen, het tikken van kapmessen.

Volgens Stedman riepen ze dat de soldaten witte slaven waren, gehuurd om beschoten te worden en te verhongeren voor vier stuivers per dag.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Nacht, vanaf de kant van de marrons gezien: een smal moeraspad, mannen met geweren en hoorns achter boomstammen. Aan de overkant, ver weg, de vuurtjes van het kamp van de soldaten en de rode mutsen van de Zwarte Jagers.

Wat gedocumenteerd is

  • In augustus 1775 vielen de dorpen Holi-mi en Kofi-hay. In de nacht erna schreeuwden marrons en soldaten elkaar over het moeras uit; Stedman beschrijft hoorns, liederen en het geklingel van houwers. [35][36]
  • Het Korps Zwarte Jagers (Redi Musu) werd op 15 juli 1772 opgericht: 116 tot slaaf gemaakten kregen een vrijbrief om tegen de marrons te vechten. Ze droegen een rode muts. [34][36][39]

Wat gereconstrueerd is

  • Wat de marrons riepen, staat alleen bij Stedman; het is zijn verslag, niet hun eigen woorden. [35]

Wat onzeker blijft

  • De woorden die over het moeras werden geroepen, kennen we alleen via Stedman.
Een vrouw staat met een lege kalebas in haar handen op een platgetrapte rijstakker; in de verte stijgt rook op boven het bos.

22 1776 · Een vernielde kostgrond

De prijs van vrijheid

Historische reconstructie

Het leger vecht niet alleen tegen mensen, maar ook tegen rijst. Wie de akkers vernielt, hoeft niet te winnen: de honger doet de rest.

Boni trekt met zijn mensen naar het oosten, over de Marowijne. Of Afua en Kwasi meegaan, vertelt dit verhaal niet.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een platgehakte rijstakker, rook van afgebrande huizen in de verte. Afua staat met een lege kalebas op de akker. Geen soldaten in beeld.

Wat gedocumenteerd is

  • Kolonel Fourgeoud schreef op 22 maart 1776 dat het doel was de kostgronden te vernietigen, "zodat vele van de honger … zullen omkomen". [40]
  • In 1776 of 1777 trok Boni met zijn volk over de Marowijne naar Frans-Guyana. In de nacht van 19 op 20 februari 1793 werd hij gedood door een Ndyuka-expeditie onder Bambi. [36][38][40]
  • De Ndyuka waren door het verdrag van 1760 verplicht weglopers uit te leveren, en kozen in 1791 onder Nederlandse druk de kant van de kolonie. [38][45]
  • De nakomelingen van Boni's groep leven nog steeds als Aluku. [42]

Wat verbeeld is

  • Afua op de vernielde akker is verzonnen.

Wat onzeker blijft

  • Of Boni's overtocht in 1776 of in 1777 plaatsvond.

Hoofdstuk V

De ketenen verbroken?

Paramaribo en de Commewijne, 1862–1873

Op 1 juli 1863 werden ruim 34.000 mensen in Suriname vrijverklaard. De eigenaren kregen geld. De vrijgemaakten kregen een achternaam en nog tien jaar verplicht werk onder toezicht.

Op een houten schrijftafel liggen een krant, een gedrukt document met een rood lakzegel, zilveren munten, een opengeslagen register met kolommen namen en een ganzenveer in een koperen inktstel; door een raam is een rivier met schepen te zien.

23 1814–1862 · Den Haag en Paramaribo

De veranderende wereld

Historisch gedocumenteerd

In 1814 verbood Nederland de handel in mensen, niet het bezit ervan. In 1834 waren de mensen in Brits-Guyana vrij, in 1848 in Frans-Guyana. Den Haag bleef praten: in 1833, in 1844, in 1855.

De wet van 8 augustus 1862 regelt alles. Driehonderd gulden per persoon voor de eigenaar. Voor de vrijgemaakte niets.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een stilleven op een schrijftafel: de Staatscourant met de emancipatiewet, een wisselbrief voor de tegemoetkoming, een opengeslagen slavenregister, een ganzenveer. Door het raam de waterkant van Paramaribo.

Wat gedocumenteerd is

  • Bij Koninklijk Besluit van 15 juni 1814 schafte Nederland de trans-Atlantische slavenhandel af; de bestrijding begon pas in 1819. [48][49]
  • Brits-Guyana schafte de slavernij af in 1834, Frans-Guyana in 1848. [49][50][51]
  • De wet van 8 augustus 1862 (Staatsblad 164): "De slavernij in de kolonie Suriname is opgeheven op den eersten Julij 1863." Art. 8: ƒ 300 per persoon voor de eigenaar. [52][53]
  • De tegemoetkoming kostte bijna 12 miljoen gulden, ongeveer 10 procent van de rijksuitgaven in 1863. De vrijgemaakten kregen niets. [57]
  • De eigenaren werden betaald met wisselbrieven. [53][56]
Een overvolle houten kerk, versierd met groene slingers en bloemen; mensen in witte en gekleurde kleren staan dicht opeen, ook buiten bij de open deuren, en achterin staat een vrouw met haar hand op de schouder van een jongen.

24 woensdag 1 juli 1863 · De kerk van de Evangelische Broedergemeente, Paramaribo

1 juli 1863

Historisch gedocumenteerd

Om zes uur 21 schoten vanaf Fort Zeelandia. Om acht uur is de kerk zo vol dat de mensen buiten staan.

Ze hebben de kerk zelf versierd, met groen en bloemen, op eigen kosten. Lena staat achterin met haar zoon Frits.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

De overvolle kerk van de Hernhutters (EBG) in Paramaribo, versierd met groene takken, bloemen en festoenen. Mensen in hun beste kleren, ook buiten bij de open deuren. Lena en Frits achterin.

Wat gedocumenteerd is

  • Op woensdag 1 juli 1863 om zes uur 's morgens werd vanaf Fort Zeelandia een saluut van 21 schoten gelost; schepen en huizen hesen de vlag. [58]
  • Om acht uur stroomde een grote menigte naar de kerken. De kerk van de Broedergemeente was met bloemen en festoenen versierd en "stikvol"; de vrijgemaakten hadden toestemming gevraagd haar op eigen kosten te versieren. [59][60]
  • De emancipatieregisters tellen 34.441 ingeschreven vrijgemaakten. [63]

Wat gereconstrueerd is

  • Geen van de verslagen noemt regen; de lucht in de prent is bewolkt en droog. [61]

Wat verbeeld is

  • Lena en Frits zijn verzonnen.

Wat onzeker blijft

  • Hoe het interieur van de EBG-kerk in 1863 er precies uitzag, is niet met een afbeelding uit die tijd gecontroleerd.
Een plein vol mensen met vlaggen, groene takken en bloemen voor een wit regeringsgebouw; op de voorgrond omhelst een vrouw met gesloten ogen een oudere vrouw, en een jongen met een groene tak kijkt naar hen op.

25 2 juli 1863 · Het Gouvernementsplein, Paramaribo

De vreugde

Historisch gedocumenteerd

De volgende ochtend vroeg: gejuich, drommen mensen op het plein, de hele dag. Vlaggen, groene takken, bloemen.

In de krant van die week staat een afkondiging aan de vrijgemaakten: "Vergeet nimmer wat uwe vorige meesters en meesteressen voor u zijn geweest." Niet iedereen op het plein heeft dezelfde dag. Sommigen vieren. Sommigen zoeken iemand.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Het Gouvernementsplein vol mensen met vlaggen, groene takken en bloemen; op de achtergrond het Gouvernementshuis. Op de voorgrond Lena, die niet juicht maar een oudere vrouw omhelst.

Wat gedocumenteerd is

  • Op 2 juli werden "reeds vroeg in den morgen" de juichtonen van de vrijgemaakten gehoord; "bij drommen" stroomden zij naar het Gouvernementsplein en trokken de hele dag rond met vlaggen, groene takken en bloemruikers. [59]
  • Een afkondiging "Aan de geëmancipeerden" zei: "Gij zijt heden vrij. … Vergeet nimmer wat uwe vorige meesters en meesteressen voor u zijn geweest … onderwerpt u aan de wet." [59]
  • Een planter schreef over een "nevelachtige" ochtend en over het verlies van zijn bezittingen. [61]
  • In de synagoge Neveh Shalom werd op 1 juli een bidstond gehouden. [62]

Wat gereconstrueerd is

  • Het plein is getekend naar een foto van Del Castilho (1857–1894). [76]
Op de galerij van een plantagehuis zit een ambtenaar met een bril aan een tafel met papieren, naast een planter in een wit pak met gekruiste armen; een vrouw buigt zich over het papier om te tekenen, naast haar staat een jongen, en rechts wachten mensen met hun hoed in de hand. In de verte staan een suikermolen en rietvelden.

26 1863 · Een plantage aan de Commewijne

De werkelijkheid

Historische reconstructie

Vrij, maar met een contract. Iedereen van vijftien tot zestig moet een jaar of langer werken, bij een planter naar keuze. Wie na drie maanden geen contract heeft, wordt te werk gesteld bij het gouvernement.

Lena zet een kruisje. De ambtenaar schrijft haar nieuwe achternaam erbij.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een tafel op de galerij van een plantagehuis. Een ambtenaar van het staatstoezicht, een planter, en Lena die een contract ondertekent met een kruisje. Achter haar wachten anderen. Frits staat naast haar.

Wat gedocumenteerd is

  • Onder het staatstoezicht moesten vrijgemaakten van 15 tot 60 jaar een contract sluiten bij een werkgever naar keuze: 1 tot 3 jaar op de plantage of 3 maanden tot een jaar in de stad, ten overstaan van een ambtenaar. [54]
  • Wie binnen drie maanden geen contract had, werd te werk gesteld op gouvernementsplantages of bij openbare werken. "Lediggang en zwervery" waren strafbaar. Er gold een belasting van ƒ 3 voor mannen en ƒ 1,50 voor vrouwen. [54]
  • Vrijgemaakten moesten een achternaam aannemen, zoveel mogelijk per familie, ingeschreven in de emancipatieregisters. [55]
  • Het toezicht lag bij bezoldigde ambtenaren zonder belang in plantages. [54]

Wat verbeeld is

  • Lena's achternaam wordt in dit verhaal niet genoemd: de namen van 1863 worden door echte families gedragen.

Wat onzeker blijft

  • Hoe een contractsluiting op een plantage er in de praktijk uitzag, is in dit onderzoek niet met een beeld uit die tijd gecontroleerd.
Bij een houten steiger stappen mensen met bundels, kisten en een mand met een kip in een roeiboot en een korjaal; een vrouw loopt voorop zonder om te kijken, een jonge man draagt een kist, en achter hen staat het plantagehuis.

27 1 juli 1873 · De steiger van de plantage

1873

Historische reconstructie

Tien jaar later loopt het staatstoezicht af. Velen verlaten de plantage. Lena en Frits ook, met een bundel en een kist.

Een maand eerder is in Paramaribo de Lalla Rookh aangekomen, met de eerste contractarbeiders uit Brits-Indië. De plantages hadden nieuwe handen gezocht.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Mensen met bundels en kisten stappen bij de steiger in een boot. Lena kijkt niet om. Frits, nu achttien, draagt de kist.

Wat gedocumenteerd is

  • Echt vrije burgers werden de Creoolse plantagearbeiders pas op 1 juli 1873, toen het staatstoezicht werd opgeheven. Velen verlieten toen de plantages. [57][66]
  • De Lalla Rookh kwam op 5 juni 1873 aan in Paramaribo met de eerste contractarbeiders uit Brits-Indië. Op 9 augustus 1890 kwamen de eerste Javanen aan op Mariënburg. [77]
  • De wet van 1862 betaalde al premies voor de aanvoer van "vrije arbeiders". [52]

Wat verbeeld is

  • Het vertrek van Lena en Frits is verzonnen.

Hoofdstuk VI

Wat blijft

Van 1900 tot nu

De namen van 1863 worden nog steeds gedragen. Elk jaar op 1 juli wordt herdacht en gevierd: Keti Koti, de ketenen zijn verbroken.

Op een schaduwrijk erf zit een oude vrouw op een houten stoel; naast haar staat een meisje in een witte schooljurk met een lei in haar handen, onder een mangoboom, voor een houten huis met groene luiken en een balkon. Op de achtergrond hangt wasgoed en zit een kat.

28 ca. 1900 · Een erf in Paramaribo

De volgende generaties

Artistieke verbeelding

Lena is oud. Haar kleindochter gaat naar school en leert er Nederlands. Thuis spreken ze Sranantongo.

's Avonds vertelt Lena wat haar grootmoeder haar vertelde: over een meisje dat Amba heette.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

Een erf in Paramaribo rond 1900: de oude Lena op een stoel in de schaduw, haar kleindochter in schooluniform naast haar met een lei. Een houten huis met luiken.

Wat gedocumenteerd is

  • Met de leerplicht van 1876 werd Nederlands de schooltaal en verdween het Sranan uit het onderwijs. [75]
  • Vanaf 1 juli 1863 kreeg elke overledene in Suriname een akte; daardoor zijn ook vrijgemaakten in de burgerlijke stand terug te vinden. [64]
  • Nazaten kunnen hun voorouders zoeken: eerst in de index op de emancipatie van 1863, dan in de slavenregisters 1830–1863, en na 1863 in de burgerlijke stand van het Nationaal Archief Suriname. [24][25][64]

Wat verbeeld is

  • Dat de herinnering aan Amba via de familie is doorgegeven, is verzonnen.
In een park met hoge bomen staan mensen stil rond een donker monument van figuren onder een boog, met bloemen en kransen ervoor; vrouwen in koto met geruite angisa, mannen in pakken en gewone zomerkleding, kinderen aan de hand.

29 1 juli, nu · Oosterpark, Amsterdam

Keti Koti

Historisch gedocumenteerd

Om twee uur 's middags is het stil in het Oosterpark. Daarna wordt er gezongen.

Keti Koti: de ketenen zijn verbroken. Een dag van herdenken en vieren tegelijk.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

De Nationale Herdenking Slavernijverleden bij het monument in het Oosterpark. Mensen in koto met angisa, kransen en bloemen bij het monument, jong en oud.

Wat gedocumenteerd is

  • Het Nationaal Monument Slavernijverleden in het Oosterpark, van de Surinaamse kunstenaar Erwin de Vries, werd op 1 juli 2002 onthuld. [67][68]
  • Keti Koti betekent "ketenen verbroken" en is "een herdenkingsdag en een feestdag in één". [73]
  • De koto bestaat uit een rok met onderrokken, een jak (yaki) en een hoofddoek (angisa). [33][74]
  • Op 19 december 2022 bood minister-president Rutte namens de regering excuses aan; op 1 juli 2023 deed koning Willem-Alexander dat in het Oosterpark. [71][72]

Wat verbeeld is

  • Het monument is vereenvoudigd getekend; de prent is geen nauwkeurige weergave van het kunstwerk.
Van achteren gezien kijken mensen vanaf de kade uit over een brede rivier waar de zon opkomt: vrouwen in geruite koto met angisa, mannen in witte hemden, een oude vrouw met een stok en een meisje met bloemen op de schouders van haar vader; links staat een oud stenen fort, op het water ligt een korjaal.

30 1 juli, nu · De waterkant van Paramaribo

Wij zijn er nog

Artistieke verbeelding

Dezelfde rivier als in 1763. Hetzelfde fort.

Waar Afua aan land werd gezet, staan nu mensen die zelf bepalen waar ze naartoe kijken.

Historische achtergrond

Wat de prent voorstelt

De waterkant van Paramaribo op de ochtend van 1 juli, gezien vanaf de kade: mensen in koto en feestkleding kijken uit over de rivier, waar het licht opkomt. Links het fort. Een spiegeling van prent 5.

Wat gedocumenteerd is

  • Keti Koti is in Suriname een nationale vrije dag. [70]

Wat verbeeld is

  • De scène is een verbeelding: geen bepaalde viering en geen bepaalde familie.

De ketenen werden verbroken.

De geschiedenis bleef.

En hun verhalen leven voort.

Tijdlijn

Alleen gebeurtenissen die in de bronnen zijn teruggevonden. Bij een jaartal met "ca." is de datering niet exact bekend.

  1. 1637

    Elmina wordt Nederlands

    De WIC verdrijft de Portugezen uit Elmina, dat het hoofdkwartier van de Nederlanders in Afrika wordt. [9]

    Naar prent 3
  2. 1707

    Wally vlucht van Palmeneribo

    Wally vlucht, wordt teruggebracht, verhoord en geëxecuteerd. Het verslag van zijn verhoor ligt in het Nationaal Archief. [30]

  3. 1730–1734

    De slavenhandel wordt vrijgegeven

    De WIC verliest haar monopolie op de handel naar de Amerika's; particuliere Zeeuwse rederijen zoals de MCC nemen het over. [2][5]

  4. 10 oktober 1760

    Vrede met de Ndyuka

    De Ndyuka sluiten vrede met de kolonie. Ze worden als vrij erkend, maar moeten nieuwe weglopers uitleveren. [37][45]

    Naar prent 22
  5. 19 september 1762

    Vrede met de Saamaka

    Bij de Sara-kreek wordt de vrede met de Saamaka getekend. [37][44]

  6. 28 juni 1772

    Overval op Poelwijk

    Marrons overvallen plantage Poelwijk aan de Perica. Volgens een verklaring was Baron hun aanvoerder. Meer dan zeventig mensen gaan mee. [36][40]

    Naar prent 16
  7. 15 juli 1772

    Het Korps Zwarte Jagers

    116 tot slaaf gemaakten krijgen een vrijbrief om tegen de marrons te vechten. Het korps groeit tot 300 man. [36][39]

    Naar prent 21
  8. september 1772

    Boekoe valt

    Het versterkte marrondorp Boekoe in het moeras bij de Cassipera wordt ingenomen. Boni had de vrouwen en kinderen al laten wegbrengen. [36][40]

  9. juli 1774

    Baron sneuvelt

    Baron sneuvelt bij een aanval op een houtgrond in het Patamaccagebied. [36][40]

  10. 1774–1778

    Het Cordonpad

    Een verdedigingslinie van bijna honderd kilometer met militaire posten moet de plantages afschermen van de marrons. [39][41]

  11. augustus 1775

    Holi-mi en Kofi-hay vallen

    Twee dorpen van de Boni-marrons worden ingenomen; daarna schreeuwen marrons en soldaten elkaar 's nachts over het moeras uit. [35][36]

    Naar prent 21
  12. 1776 of 1777

    Boni steekt de Marowijne over

    Boni trekt met zijn mensen naar het oosten, naar Frans-Guyana. [36][38]

    Naar prent 22
  13. 1782

    Verbod op het scheiden van moeder en kind

    Het wordt verboden moeders en kinderen gescheiden te verkopen. Het verbod wordt in 1828 en 1829 herhaald. [18]

    Naar prent 14
  14. 19–20 februari 1793

    Boni gedood

    Een Ndyuka-expeditie onder Bambi overvalt Boni's huis aan de Marouini en doodt hem. [36][40]

  15. 15 juni 1814

    Einde van de Nederlandse slavenhandel

    Bij Koninklijk Besluit wordt de trans-Atlantische slavenhandel afgeschaft; het bezit van mensen blijft toegestaan. [48]

    Naar prent 23
  16. 1834

    Afschaffing in Brits-Guyana

    Na de Britse wet van 1833 worden tot slaaf gemaakten in de Britse koloniën "apprentices"; volledig vrij in 1838. [49][50]

    Naar prent 23
  17. 1848

    Afschaffing in Frans-Guyana

    Het Franse decreet van 27 april 1848 schaft de slavernij in alle Franse koloniën af. [49][51]

    Naar prent 23
  18. 8 augustus 1862

    De emancipatiewet

    De wet bepaalt: op 1 juli 1863 is de slavernij in Suriname opgeheven. Eigenaren krijgen ƒ 300 per persoon; de vrijgemaakten niets. [52][53][57]

    Naar prent 23
  19. 1 juli 1863

    Keti Koti

    Ruim 34.000 mensen in Suriname worden vrijverklaard. Om zes uur 21 kanonschoten, om acht uur volle kerken. [58][59][63]

    Naar prent 24
  20. 5 juni 1873

    De Lalla Rookh

    De eerste contractarbeiders uit Brits-Indië komen aan in Paramaribo. [77]

    Naar prent 27
  21. 1 juli 1873

    Einde van het staatstoezicht

    Pas nu zijn de vrijgemaakten van de plantages echt vrije burgers. Velen vertrekken. [66]

    Naar prent 27
  22. 1876

    Leerplicht

    Nederlands wordt de schooltaal; het Sranantongo verdwijnt uit het onderwijs. [75]

    Naar prent 28
  23. 1963

    Het Kwakoe-beeld

    In Paramaribo wordt het beeld van Jozef Klas onthuld, genoemd naar de Akan-naam voor wie op woensdag is geboren: 1 juli 1863 viel op een woensdag. [69]

  24. 1 juli 2002

    Nationaal Monument Slavernijverleden

    In het Oosterpark in Amsterdam wordt het monument van Erwin de Vries onthuld. [67][68]

    Naar prent 29
  25. 19 december 2022

    Excuses van de regering

    Minister-president Rutte biedt in het Nationaal Archief namens de regering excuses aan. [71]

  26. 1 juli 2023

    Excuses van de koning

    Koning Willem-Alexander biedt in het Oosterpark zelf excuses aan en vraagt vergiffenis. [72]

    Naar prent 29
  27. 1 juli 2024

    Naamswijziging

    Nazaten van tot slaaf gemaakten kunnen sindsdien hun achternaam kosteloos laten wijzigen. [65]

Waar het verhaal zich afspeelt

Een hedendaagse kaart met de huidige grenzen en rivieren; de plantages en marrondorpen van toen lagen langs dezelfde rivieren. Plaatsen buiten Suriname (de West-Afrikaanse kust) staan alleen in de lijst.

Kaart van Suriname met de genummerde plaatsen uit de lijst SurinameCommewijneCotticaSaramaccaMarowijneTapanahony ATLANTISCHE OCEAAN 2 Paramaribo3 Plantages aan de Commewijne4 Poelwijk (Perica)5 Boekoe en de Cassipera6 De Marowijne
  1. Elmina (Ghana) prent 3
    Kasteel en hoofdkwartier van de WIC aan de Goudkust; buiten deze kaart. [9]
  2. Paramaribo prent 5, prent 6, prent 24, prent 25, prent 28, prent 30
    Hoofdstad aan de Surinamerivier, met Fort Zeelandia en het Gouvernementsplein. [12][59]
  3. Plantages aan de Commewijne prent 7, prent 8, prent 9, prent 10, prent 11, prent 12, prent 13, prent 14, prent 15, prent 26, prent 27
    Hier ligt de verzonnen plantage van het verhaal, tussen echte plantages als de Hope. [12]
  4. Poelwijk (Perica) prent 16
    Plantage aan de Perica, overvallen op 28 juni 1772. [40]
  5. Boekoe en de Cassipera prent 18, prent 19, prent 20, prent 21, prent 22
    Moerasgebied ten noorden van de Cottica waar de dorpen van de Boni-marrons lagen. [36]
  6. De Marowijne prent 22
    Grensrivier die Boni's volk in 1776 of 1777 overstak. [36]

Over deze beeldroman

Hoe de prenten zijn gemaakt

De dertig prenten zijn gemaakt met het beeldmodel van OpenAI (gpt-image-2), in een eigen klare-lijnstijl. Elke prent begon als een scènebeschrijving met camerapositie, licht, personen en historische aandachtspunten, gebaseerd op de bronnen hieronder. Terugkerende personages kregen eerst een eigen referentieblad, zodat hun gezicht en kleding in elke prent hetzelfde blijven.

Elke prent is daarna op vier punten gecontroleerd: historische juistheid, tekening, ruimtelijke logica en waardigheid. Een beeld dat op één punt zakte, is niet gebruikt. Een AI-beeld blijft een reconstructie: het laat zien hoe het geweest kan zijn, niet hoe het was.

Wat er niet in beeld staat

Geweld, straf en seksueel geweld waren de kern van het systeem. Ze staan in de tekst en in de bronnen, maar niet als handeling in de prenten. Wie de straffen uit de koloniale wetten wil kennen, vindt ze in de achtergrond bij de prenten.

Over woorden

Deze beeldroman zegt "tot slaaf gemaakte" in plaats van "slaaf": het eerste beschrijft wat mensen werd aangedaan, het tweede maakt het tot wie ze waren. In citaten uit bronnen blijft de oorspronkelijke tekst staan.

Wie bestond er echt?

  • Afua verzonnen personage
    Een jonge vrouw van de Goudkust, rond 1762 gevangengenomen. Haar leven is verzonnen; alles om haar heen is gebaseerd op bronnen.
  • Kwasi verzonnen personage
    Afua's man op de plantage, graver van trenzen. Verzonnen.
  • Amba verzonnen personage
    Hun dochter, geboren rond 1764 op de plantage. Verzonnen.
  • Nene Adjuba verzonnen personage
    De oudere vrouw die op de kinderen past en de verhalen vertelt. Verzonnen; de rol van de nene is beschreven in de bronnen.
  • Lena verzonnen personage
    Een vrouw op een plantage aan de Commewijne in 1863. In het verhaal een achterkleindochter van Amba; die verwantschap is verzonnen.
  • Baron historisch persoon
    Marronaanvoerder, sneuvelde in juli 1774. Bijna alles over zijn leven komt van één bron (Stedman). Er bestaat geen portret: in de prent is zijn gezicht niet te zien.
  • Boni historisch persoon
    Marronaanvoerder, geboren rond 1730 bij de marrons, gedood in februari 1793. Er bestaat geen portret: in de prent is zijn gezicht niet te zien.

Bronnen

Elke bron hieronder is tijdens het onderzoek geopend en gecontroleerd. Primaire bronnen zijn stukken uit de tijd zelf; koloniale primaire bronnen zijn geschreven door mensen met belang bij het systeem en worden daarom kritisch gelezen.

  1. Estimates: Trans-Atlantic Slave Trade (tabel Specific disembarkation regions × Embarkation regions; tijdvensters 1501–1866 en 1751–1800) — SlaveVoyages · secundair
  2. G.J. Oostindie, recensie van J.M. Postma, The Dutch in the Atlantic slave trade 1600–1815 — BMGN – Low Countries Historical Review · secundair
  3. G.J. de Kok, Walcherse ketens: de trans-Atlantische slavenhandel en de economie van Walcheren, 1755–1780 (proefschrift, 2019) — Universiteit Leiden · secundair
  4. K.J. Fatah-Black, Suriname and the Atlantic World, 1650–1800 (proefschrift, 2013) — Universiteit Leiden · secundair
  5. R. Goudbeek, ‘Trans-Atlantische slavenhandel in het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie’, Tijdschrift voor Zeegeschiedenis 38:1 (2019) 75–78 — Universiteit Leiden (repositorium) · secundair
  6. Handelaar in slaven (online expositie over de Eenigheid, 1761–1763) — Zeeuws Archief, via Google Arts & Culture · secundair
  7. The slave trade — Zeeuwse Ankers · secundair
  8. I. van Kessel (red.), Merchants, Missionaries & Migrants: 300 years of Dutch-Ghanaian relations (2002), o.a. A. Perbi, ‘Merchants, middlemen and monarchs’ en M.R. Doortmont, ‘An overview of Dutch relations with the Gold Coast’ — KIT Publishers / Universiteit Leiden (repositorium) · secundair
  9. G. Olympio, ‘De Ghanees-Hollandse Connectie’, Jaarboek Monumentenzorg 2002 — DBNL · secundair
  10. Drawings of Fort Nassau and the castle of Elmina (A.J. Wis, 1640, Nationaal Archief VEL774) — Atlas of Mutual Heritage · primair
  11. Dutch involvement in the transatlantic slave trade (webdossier) — African Studies Centre Leiden · secundair
  12. J.G. Stedman, Narrative, of a five years' expedition against the Revolted Negroes of Surinam … 1772 to 1777, deel 1 (1796) — Project Gutenberg (eBook #65715) · primair
  13. Frederik Jägerschiöld, Gezicht op de stad Paramaribo en het Fort Zeelandia (8 maart 1772), Rijksmuseum — Rijksmuseum, via Google Arts & Culture · primair
  14. Collectie-onderwerp Waterkant (o.a. Jägerschiöld 1772; Van Herwaarden 1823, ‘kort na de brand van 1821’) — Rijksmuseum · primair
  15. Bronnenbox: Verovering van Suriname (1667) (hergebruikt uit suriname-src/sources.ts) — Nationaal Archief · secundair
  16. John Gabriel Stedman, Narrative ..., vol. 2 (London: J. Johnson, 1796) — Project Gutenberg (eBook #69441) · primair koloniale ooggetuige, bewerkte uitgave
  17. J. Wolbers, De slavernij in Suriname, of dezelfde gruwelen der slavernij ... bestaan ook in onze West-Indische koloniën! (Amsterdam: H. de Hoogh, 1853) — Project Gutenberg (eBook #31060) · primair abolitionistisch pamflet, citeert reglement 1851
  18. Okke ten Hove, 'Surinaamse slavernij: de gescheiden verkoop van moeder en kind(eren)', OSO 15 (1996), p. 41-54 — DBNL · secundair op archiefrequesten
  19. C.W. van Galen, B. Quanjer, M. Rosenbaum-Feldbrügge & M. Kraijo, 'Endless Digging and Endless Picking. Sex Ratios and Gendered Labour in Surinamese Plantations, 1830-1863', Historical Life Course Studies 10 (2021), p. 46-52 — Historical Life Course Studies / openjournals.nl · secundair kwantitatief, op monsterrollen NA 1.05.11.17 inv. 153 en slavenregisters
  20. Michiel van Kempen, Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur, deel 2 (2002): Creolen, 2. Verhalen — DBNL · secundair
  21. Michiel van Kempen, Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur, deel 2 (2002): Creolen, 3. Liederen, dansen en spelen — DBNL · secundair met plakaatdata
  22. Alex van Stipriaan, '"Een verre verwijderd trommelen..." Ontwikkeling van Afro-Surinaamse muziek en dans in de slavernij' (1993), p. 143-167 — DBNL · secundair citeert West-Indisch Plakaatboek
  23. Karwan Fatah-Black en Camilla de Koning, Ooggetuigen van de Nederlandse slavernij. Van overtocht tot opstand (inleiding, leesfragment; jaar niet uit het fragment af te lezen) — Em. Querido's Uitgeverij, via boekhuis.nl · secundair
  24. Zoekhulp Suriname: slavenregisters, 1816-1863 — Nationaal Archief · secundair zoekhulp
  25. Index: Suriname en Nederlandse Antillen: Vrijverklaarde slaven (Emancipatie 1863) — Nationaal Archief · secundair index (inhoud velden niet gezien)
  26. J.C. van Heneman, Kaart van het bewoonde en bebouwde gedeelte der Colonie Suriname, sectie D blad XI (1789-1796), NA VEL1678.40 — Atlas of Mutual Heritage / Nationaal Archief · primair kaart
  27. Fresco Sam-Sin (gastauteur), "'So Crisp and Scenic' - Early Sranan and the Birth of a New Age" (1 september 2021) — Leiden Special Collections Blog (Universiteitsbibliotheek Leiden) · secundair
  28. Alexander de Lavaux, Generale Caart van de Provintie Suriname (1737), NG-539 — Rijksmuseum · primair kaart
  29. Dirk Valkenburg, Gezicht op de molen en het kookhuis van suikerplantage Waterland (1708), RP-T-1905-103 — Rijksmuseum · primair (tekening) + museumtekst
  30. Slavery: works in the story of Wally — Rijksmuseum · secundair tentoonstellingslijst met archiefverwijzing NA 1.05.03 inv. 234
  31. Anoniem, Tot slaaf gemaakte mannen graven trenzen (ca. 1850), NG-2013-22-19 — Rijksmuseum · primair (aquarel) + museumtekst
  32. Dolls with a story (kotomisi-poppen) — Wereldmuseum Amsterdam · secundair museumtekst
  33. A headscarf with a secret language — Wereldmuseum Amsterdam · secundair museumtekst
  34. John Gabriel Stedman, Narrative of a five years' expedition against the Revolted Negroes of Surinam … from the year 1772 to 1777, vol. 1 (Londen 1796; Gutenberg-editie) — Project Gutenberg (eBook #65715) · primair koloniaal
  35. John Gabriel Stedman, Narrative …, vol. 2 (Londen 1796; Gutenberg-editie) — Project Gutenberg (eBook #69441) · primair koloniaal
  36. Wim Hoogbergen, 'Boni, ca. 1730-1793. Mythe en werkelijkheid', Maatstaf 33 (1985) — DBNL · secundair archiefonderzoek
  37. Wim Hoogbergen, 'Vredesverdragen met Marrons', OSO 11 (1992) — DBNL · secundair
  38. Wim Hoogbergen, 'Tussen mythe en werkelijkheid: De Boni-Marrons in archieven en orale traditie', OSO 28 (2009) — DBNL · secundair
  39. Silvia W. de Groot, 'Rebellie der Zwarte Jagers. De nasleep van de Bonni-oorlogen 1788-1809', De Gids 133 (1970) — DBNL · secundair archiefonderzoek
  40. Hertaling bronnen Boni-oorlogen (verslag Oorsinga 30-4-1772; verklaring Hendrik Mulder 30-6-1772; brief Fourgeoud 22-3-1776; proces-verbaal Jonas van 's-Haagenbosch 25/26-4-1776; overleg granman Pamoe 18-1-1786; verslag Jeboa Djaki 3-3-1793) — Nationaal Archief (onderwijsmateriaal, hertaald) · primair hertaald
  41. Map of the Cordon of Defence (Wollant/Heneman, ca. 1776; NA VEL2096) — Atlas of Mutual Heritage / Nationaal Archief · primair (kaart) + beschrijving
  42. Tinde van Andel, Harro Maat, Nicholaas Pinas, 'Maroon Women in Suriname and French Guiana: Rice, Slavery, Memory', Slavery & Abolition (2023), doi:10.1080/0144039X.2023.2228771 (CC BY) — Taylor & Francis / Wageningen edepot · secundair etnobotanie, mondelinge overlevering, archief
  43. Sally Price, 'Arts of the Suriname Maroons', Festival of American Folklife program book (1992), 'Maroon Cultures', pp. 67-69 — Smithsonian Center for Folklife and Cultural Heritage · secundair
  44. Jacques Arends en Margot van den Berg, 'The Saramaka Peace Treaty in Sranan: An edition of the 1762 text' — creolica.net · secundair editie van primaire tekst
  45. Fabi Labi Dikan (bij Iris Kensmil, Out of History, 2013) — Amsterdam Museum · secundair museumtekst
  46. André R.M. Pakosie, 'Maroon leadership and the Surinamese state (1760-1990)', Journal of Legal Pluralism 37-38 — Commission on Legal Pluralism · secundair Ndyuka-auteur
  47. Nizaar Makdoembaks, Polaks slavernijverleden en Beekes genitaal verminkte Sophia (2023), leesfragment (inhoudsopgave + inleiding) — Uitgeverij de Woordenwinkel (fragment via Boekhuis) · secundair met archiefcitaten
  48. Dienstbaar aan de keten? De Nederlandsche Bank en de laatste decennia van de slavernij, 1814-1863 (publiekssamenvatting) — Karwan Fatah-Black, Lauren Lauret, Joris van den Tol / Leiden Publications, De Nederlandsche Bank (2022) · secundair
  49. Eigendomsstrijd. De geschiedenis van slavernij en emancipatie in Suriname (leesfragment: tijdpad, colofon, inleiding) — Karwan Fatah-Black / Ambo|Anthos (2018) · secundair
  50. The 1833 Abolition of Slavery Act and compensation claims — The National Archives (UK) · secundair
  51. Décret du 27 avril 1848 (abolition de l'esclavage) — Digithèque MJP, Université de Perpignan · primair tekst
  52. Wet van den 8sten Augustus 1862 (Staatsblad n°. 164), houdende opheffing der slavernij in de kolonie Suriname: aanhef — Nederlandsche Staatscourant 26-08-1862, via KB/Delpher · primair
  53. Idem, IIde Hoofdstuk: Van de tegemoetkoming (art. 5-14) — Nederlandsche Staatscourant 26-08-1862, via KB/Delpher · primair
  54. Idem, IIIde Hoofdstuk: Van het bijzonder toezigt van den Staat (art. 18-20) — Nederlandsche Staatscourant 26-08-1862, via KB/Delpher · primair
  55. Idem, IVde Hoofdstuk: Van de vrijgemaakten (art. 21-24) — Nederlandsche Staatscourant 26-08-1862, via KB/Delpher · primair
  56. Wisselbrief 'Opheffing der slavernij' (NG-2009-140-1) — Rijksmuseum · primair object
  57. Op 1 juli 1863 47 duizend slaven vrijgemaakt in Suriname en op de Antillen — CBS (2013) · secundair
  58. West-Indië (berigten uit Paramaribo tot en met 5 Julij) — Provinciale Overijsselsche en Zwolsche courant 03-08-1863, via KB/Delpher · primair
  59. Koloniën. West-Indië (bericht uit Suriname van 3 Julij, incl. afkondiging uit de Surinaamsche Courant) — Utrechtsch provinciaal en stedelijk dagblad 31-07-1863, via KB/Delpher · primair
  60. Paramaribo, 4 Julij 1863 — De West-Indiër: dagblad toegewijd aan de belangen van Nederlandsch Guyana, 05-07-1863, via KB/Delpher · primair
  61. De Emancipatie. (Aan mijn vriend H. v. S.) — De West-Indiër 05-07-1863, via KB/Delpher · primair planterperspectief
  62. Programma voor de buitengewone Bidstonde ter gelegenheid de Slaven-Emancipatie op Woensdag 1 Julij 1863 — Leonard and Beryl Kaplan Collection · primair object
  63. Zoekhulp: Suriname en de Nederlandse Antillen: Vrijverklaarde slaafgemaakten (Emancipatie 1863) — Nationaal Archief · primair archiefbeschrijving
  64. Database overlijdensakten Suriname maakt overledenen Staatstoezicht en contractarbeid zichtbaar (17-04-2024) — Key News Suriname · secundair
  65. Wijzigen achternaam voor nazaten van tot slaaf gemaakten — Justis (ministerie van Justitie en Veiligheid) · primair
  66. Terugblik op het Herdenkingsjaar Slavernijverleden — Rijksoverheid · primair
  67. Canon van Nederland: Slavernij — Stichting Canon van Nederland · secundair
  68. Nationaal Monument Slavernijverleden (National Slavery Monument) — Stadscuratorium Amsterdam · secundair
  69. Sudobe houdt lezing over slavernijverleden en afschaffing (02-07-2022) — Key News Suriname · secundair
  70. Hindoestaanse immigratie en Chinese immigratie eenmalig nationale vrije dag (20-05-2023) — Key News Suriname · secundair
  71. Toespraak minister-president Rutte over het slavernijverleden (19-12-2022) — Rijksoverheid · primair
  72. Toespraak van koning Willem-Alexander tijdens de Nationale Herdenking Slavernijverleden 2023 — Koninklijk Huis · primair
  73. Keti Koti is een herdenking en een viering in één (01-07-2019) — Erasmus Universiteit Rotterdam · secundair
  74. Fashion and heritage from Surinam — Wereldmuseum · secundair
  75. Ch.H. Eersel, 'Taalpolitiek en sociale mobiliteit in Suriname, 1863-1985', OSO 6 (1987) — DBNL · secundair
  76. Selomoh del Castilho, Gouvernementsplein in Paramaribo, 1857-1894 (NG-2025-20-2) — Rijksmuseum · primair beeld
  77. 150 jaar Hindostaanse migratie naar Suriname (26 februari 2023) — NOS · secundair