Luchtfoto van een brede bocht in de Surinamerivier; aan beide oevers dorpen tussen het groen, daarachter bos tot aan de horizon.

Een atlas van water en herinnering · een digitale tentoonstelling

Surinamehet land dat verhalen draagt

Langs rivieren, herinneringen en nieuwe horizonnen.

Een land van vele stemmen. Een geschiedenis die blijft bewegen.Deze tentoonstelling volgt Suriname van de eerste sporen op de savanne tot de verkiezingen van 2025. Ze laat kaarten, prenten, foto’s en voorwerpen zien, en zegt bij elk beeld wie het maakte en voor wie.

Begin de reis Verken de tijdlijn

Openingsbeeld: de Surinamerivier bij Atjoni en Pokigron, 2023. Kaartlaag: kustlijn en rivieren van Suriname (Natural Earth, OpenStreetMap). NullAspect, 3 oktober 2023 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Atlas · inhoud

Acht hoofdstukken, één rivier

De route loopt door acht hoofdstukken die elkaar soms overlappen. Inheemse geschiedenis houdt niet op waar de koloniale begint, en een vredesverdrag uit 1762 komt terug in een rechtszaal in 2007. Volg de rivier van boven naar beneden, of spring naar een hoofdstuk.

Elke bewering heeft een bronnummer, zoals [1]. Het nummer leidt naar de bronnenlijst onderaan.

IVoor de koloniale kaarten
IIEen land onder koloniale macht
IIISlavernij, verzet en vrijheid
IVNieuwe aankomsten, nieuwe verbanden
VEen samenleving in beweging
VIOnafhankelijkheid en nieuwe verwachtingen
VIIMacht, geweld en democratie
VIIISuriname vandaag: geschiedenis die doorwerkt

Stil, spiegelend rivierwater in het vroege licht, een bosrand en een kleine hut op de oever.

Hoofdstuk I

Voor de koloniale kaarten

ca. 8000 v.Chr. – nu

Lang voordat iemand dit land op papier zette, werd het bewoond, bejaagd, beplant en bevaren. De oudste sporen zijn zo’n tienduizend jaar oud. De volken die toen de Europeanen kwamen aan de kust en in het binnenland woonden, wonen er nog steeds.

Ochtend aan de Surinamerivier bij BabunholAndrawaag, 9 april 2023 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Wie hier begint, begint niet bij een jaartal maar bij een savanne, een rotswand en een rivier.

Op de Sipaliwini-savanne in het zuiden zijn stenen werktuigen en pijlpunten gevonden van jagers die er 9.000 tot 10.000 jaar geleden leefden [1]. Ongeveer 5.000 jaar geleden gingen groepen over op landbouw. In grotten bij Werehpai, in het woongebied van de Trio, staan 313 rotstekeningen, volgens het Surinaams Museum uit het eerste millennium van onze jaartelling [2].

Aan de kust woonden Kari’na en Lokono, met de Warao waarschijnlijk al eerder in het Corantijngebied. In het zuidelijke binnenland woonden Trio, Akurio en Wayana [1]. Hoeveel mensen er leefden, weet niemand. Een Engelse opgave uit 1665 noemt tienduizenden gezinnen, maar dat is een koloniale schatting, geen telling [1].

In de volkstelling van 2012 noemden 20.344 inwoners zich inheems, ongeveer 3,8 procent van de bevolking [3][84]. Hun dorpshoofden zijn verenigd in de VIDS. In 2015 oordeelde het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens dat Suriname het grondgebied van de Kari’na en Lokono aan de Beneden-Marowijne moet erkennen [78][4]. Daarover gaat ook hoofdstuk VIII.

Wat weten we niet?

Over kennis van het bos en de rivieren, over handel tussen kust en binnenland en over de geschiedenis van afzonderlijke volken vóór 1600 is veel bekend in de gemeenschappen zelf en in archeologisch onderzoek. Daarvoor zijn voor deze tentoonstelling geen bronnen gevonden die het toelaten er hier iets precies over te zeggen. Dat deel blijft daarom leeg, in plaats van gevuld met algemeenheden.

Over woorden

Deze tentoonstelling schrijft inheemse volken en gebruikt hun eigen namen: Kari’na (Kaliña), Lokono, Trio (Tiriyó), Wayana, Akurio, Warao. Oudere bronnen spreken van ‘Indianen’, ‘Caraïben’ of ‘Arowakken’; in titels van prenten blijft dat zo staan, met uitleg. Ook ‘ontdekking’ wordt vermeden: het land was al duizenden jaren bewoond [4][1].

Twee lithografieën boven elkaar: open hutten met puntdaken tussen hoge bomen, met enkele mensen ervoor. — Twee gezichten op een Lokono-dorp, naar VoorduinJacob Eduard van Heemskerck van Beest, naar Gerard Voorduin, 1860–1862 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Lithografie: een lange inheemse boot met roeiers glijdt onder overhangende bomen langs de oever. — ‘Pirogue indienne’, lithografie uit Voyage à SurinamLithografie naar Pierre Jacques Benoit, 1839 · Wellcome Collection (via Wikimedia Commons) · objectpagina · CC BY 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Beelden van buitenaf

De weinige oude beelden van inheemse Surinamers zijn gemaakt door Europeanen, voor Europeanen. Ze laten huizen en boten zien, maar zelden namen. Lees ze als bronnen over de makers, en pas daarna als bronnen over de mensen erop.

Een strand met palmbomen; korjalen liggen op het zand, tussen de bomen staan huizen. — Het Kari’na-dorp Langamankondre aan de monding van de Marowijne, 2008. Een dorp van nu, geen beeld uit het verleden.Jan Willem Broekema (Flickr), 12 juli 2008 · Wikimedia Commons, via Flickr · objectpagina · CC BY-SA 2.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Een dorp van nu

Kari’na-dorpen aan de kust, Trio- en Wayana-dorpen in het zuiden: de geschiedenis van dit hoofdstuk loopt door tot vandaag. Een trom uit het Kari’na-dorp Bigiston staat bij Wat een voorwerp bewaart.

ca. 8000–7000 v.Chr.
Vroegste sporen van bewoning op de Sipaliwini-savanne
Op de savanne in het zuiden zijn stenen werktuigen en pijlpunten gevonden. Ze worden toegeschreven aan jagers die daar 9.000 tot 10.000 jaar geleden leefden. Het zijn de oudste bekende sporen van mensen in het huidige Suriname. [1]
In de tijdlijn →
1e millennium n.Chr.
De rotstekeningen van Werehpai
In de grotten van Werehpai, in het woongebied van de Trio, zijn 313 rotstekeningen gedocumenteerd. Volgens het onderzoek van het Surinaams Museum dateren ze uit het eerste millennium na Christus. De Trio maakten de plek zelf bekend; in 2023 verscheen er een boek van 400 pagina’s over. [2]
In de tijdlijn →
vóór 1600
Kari’na, Lokono en Warao aan de kust
Toen Europeanen kwamen, woonden in het kustgebied onder meer Kari’na en Lokono. De Warao leefden er waarschijnlijk al eerder, in het Corantijngebied. Trio, Akurio en Wayana woonden in het zuidelijke binnenland. Van Kempen noemt conflicten tussen Kari’na en Lokono vanaf ongeveer 900 jaar geleden. [1]
In de tijdlijn →
2012
20.344 inheemse Surinamers
Bij de volkstelling van 2012 gaven 20.344 inwoners aan inheems te zijn, ongeveer 3,8 procent van de bevolking. De grootste volken zijn de Kari’na, Lokono, Trio en Wayana; kleinere groepen zijn onder meer Akurio, Warao en Apalai. [3][84]
In de tijdlijn →

Hoofdstuk II

Een land onder koloniale macht

1613 – 1816

Eerst kwam de handel, toen het fort, toen de kaart. Op de kaart staan de namen van eigenaren.

In 1613 vestigden Nederlandse handelaren een handelspost. Vanaf 1650 legden Engelsen ongeveer vijftig suikerplantages aan, met tot slaaf gemaakte Afrikanen als arbeiders [5]. In 1667 veroverde een Zeeuwse vloot onder Abraham Crijnssen het fort aan de Surinamerivier. Bij de Vrede van Breda dat jaar bleef Suriname bij de Republiek en Nieuw-Nederland bij Engeland [6].

In 1683 kwam de kolonie in handen van de Sociëteit van Suriname: de West-Indische Compagnie, de stad Amsterdam en de familie Van Aerssen van Sommelsdijck, elk voor een derde [6][7]. De Sociëteit bestuurde tot 1795 en liet het plantagegebied in kaart brengen, perceel voor perceel.

De zee ligt onderaan: de kaart kijkt vanaf de kust het land in. Waar de rivieren uitmonden, liggen schepen. Het water was de weg voor suiker, koffie en mensen.

Algemeene kaart van de Colonie of Provintie van Suriname, Alexander de Lavaux en Hendrik de Leth, 1737–1757. Rijksmuseum. Sleep, zoom, of kies een detail.Alexander de Lavaux (ontwerp), Hendrik de Leth (gravure), 1737–1757 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP · volledig beeld

Wie keek hier?Gemaakt in opdracht van de directeuren van de Sociëteit van Suriname. De kaart registreert eigendom: percelen en namen van eigenaren. Wie op de plantages werkte, staat er niet op. Tochten tegen marrons heten in de titel ‘ontdekkingen door militaire togten’.

Twee keer de Jodensavanne

Dezelfde plek, gezien vanaf een militair pad in 1860 en vanaf het gras in 2019.

ca. 1860

Lithografie: een bakstenen synagoge en grafstenen op een open plek aan de rivier, gezien vanaf een pad. — De synagoge en het kerkhof van de Jodensavanne, naar VoorduinJacob Eduard van Heemskerck van Beest, naar Gerard Voorduin, 1860–1862 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

2019

Lage bakstenen muren van een ruïne in een gemaaid grasveld, omringd door bos. — Ruïne van de synagoge op de JodensavanneDan Lundberg (Flickr), 29 november 2019 · Wikimedia Commons, via Flickr · objectpagina · CC BY-SA 2.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Sefardisch-Joodse kolonisten woonden vanaf de jaren 1650 aan de Cassiporakreek en vanaf de jaren 1680 op de Jodensavanne, een van de vroegste Joodse gemeenschappen in de Amerika’s. Ook hun plantages draaiden op slavenarbeid [12][13]. Sinds 2023 staat de plek op de Werelderfgoedlijst [12].

Diorama van papier en hout: een rij witte huizen met rode daken langs het water, met schepen en bootjes op de rivier. — Diorama van de Waterkant van ParamariboGerrit Schouten, 1820 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Wie keek naar wie?

Veel beelden uit deze eeuwen zijn gemaakt door bestuurders, landmeters en bezoekers, ook de meeste in deze tentoonstelling. Gerrit Schouten is een uitzondering: hij werd in Paramaribo geboren en bouwde zijn kijkdozen daar. Zijn Waterkant uit 1820 is de stad zoals iemand die er woonde haar wilde laten zien.

De oorlog met inheemse groepen tussen 1678 en 1686 dreef planters terug van de Surinamerivier naar de Commewijne en de Cottica [8]. Volgens historica Silvia de Groot werden in 1684 verdragen gesloten met een groep inheemsen en met marrongroepen [9]. Wat daarin stond, en met wie precies, is niet eenduidig overgeleverd.

1613
Een Nederlandse handelspost
In 1613 vestigden Nederlandse handelaren een handelspost in het gebied. Het ging om handel, nog niet om plantages. [5]
In de tijdlijn →
1650
Een Engelse kolonie onder Francis Willoughby
In 1650 begonnen Engelsen met kolonisatie. Het archief van de Sociëteit van Suriname bewaart stukken over rechten die Karel II op 2 juni 1650 aan Francis Willoughby verleende. De Engelsen legden ongeveer 50 suikerplantages aan en voerden tot slaaf gemaakte Afrikanen aan. [5][6]
In de tijdlijn →
1667
Zeeland verovert het fort
Een Zeeuwse vloot onder Abraham Crijnssen nam in 1667 het Engelse fort aan de Surinamerivier in. Zeeland kreeg daarmee de kolonie in handen, tot ergernis van Holland. [6][5]
In de tijdlijn →
1667
De Vrede van Breda
Bij de Vrede van Breda behield de Republiek Suriname en behield Engeland Nieuw-Nederland, het latere New York. Daarna breidde het aantal plantages sterk uit. [6][5]
In de tijdlijn →
1683–1795
De Sociëteit van Suriname
Zeeland verkocht Suriname in 1682 voor 260.000 gulden aan de West-Indische Compagnie. In 1683 richtten de WIC, de stad Amsterdam en Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck samen de Sociëteit van Suriname op, elk voor een derde. Zij bestuurde de kolonie tot 1795, onder toezicht van de Staten-Generaal. [6][7]
In de tijdlijn →
1678–1686
Oorlog met inheemse groepen, en vrede
Tussen 1678 en 1686 voerden inheemse groepen oorlog tegen de kolonie; planters trokken zich terug van de Surinamerivier naar de Boven-Commewijne en de Cottica. In 1684 werd besloten tot de bouw van Fort Sommelsdijck. Historica Silvia de Groot schrijft dat in 1684 verdragen werden gesloten met marrongroepen en met een groep inheemsen. [8][9]
In de tijdlijn →
1737
De plantagekaart van Alexander de Lavaux
In opdracht van de Sociëteit tekende Alexander de Lavaux een kaart van de kolonie met de plantages langs de rivieren. De Generale Caart toont er ongeveer 400. De kaart laat zien hoe ver het plantagegebied sinds 1667 was uitgebreid. [5]
In de tijdlijn →
1799–1802 en 1804–1816
Brits tussenbestuur
Van augustus 1799 tot 1802 bezetten de Britten Suriname; de Nederlandse gouverneur-generaal bleef in functie. Van 1804 tot 1814 viel Suriname opnieuw onder Brits bestuur. In 1815 kwam de kolonie definitief onder Nederlands gezag; vanaf mei 1816 staan weer Nederlandse troepencommandanten geregistreerd. [10][11]
In de tijdlijn →

Hoofdstuk III

Slavernij, verzet en vrijheid

ca. 1650 – 1873, en daarna

Suriname werd in de achttiende eeuw de belangrijkste bestemming van de Nederlandse slavenhandel.

Hoeveel Afrikanen er naartoe werden gedwongen, is een schatting met een grote marge: ongeveer 190.000 tot 1800 volgens Postma, 300.000 tot 350.000 volgens Van Lier [14]. Het Nationaal Archief spreekt van ongeveer 608.000 mensen die in 240 jaar Nederlandse slavenhandel uit West-Afrika werden ontvoerd, naar alle Nederlandse koloniën samen [15][21].

Dit hoofdstuk gebruikt beelden die zijn gemaakt door mensen die aan de kant van de plantage en het leger stonden. Er staan geen afbeeldingen van straffen of marteling in. Die bestaan, maar ze tonen meer over de makers dan over de mensen die het ondergingen.

dat alsdan, aan de eigenaren dier slaven eene behoorlijke schadeloosstelling voor den afstand van hun eigendom worde verleend

Plantage-eigenaren in Suriname, brief aan koning Willem II, 1842 · Nationaal Archief, Ministerie van Koloniën, 2.10.01, inv.nr. 4277; fragment uit een langere zin [15]

Ze kregen hun zin. Bij de afschaffing op 1 juli 1863 betaalde de staat 300 gulden per vrijgemaakte persoon in Suriname aan de eigenaar, bijna twaalf miljoen gulden voor alle koloniën. De ongeveer 34.800 mensen die in Suriname vrij werden, kregen niets [16][15].

Ingekleurde lithografie: een stoet in het wit draagt een houten kist; mensen klappen, bewegen hun armen en dansen. — Begrafenis op een plantage, naar Théodore BrayThéodore Bray, 1840–1850 · Wereldmuseum Amsterdam (voorheen Tropenmuseum) · objectpagina · CC BY-SA 3.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Gravure van een man die met een geweer in de hand in het bos op wacht staat. — Een gewapende marron, gravure naar StedmanFrancesco Bartolozzi naar John Gabriel Stedman, 1796 · Wellcome Collection (via Wikimedia Commons) · objectpagina · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Lichtdruk: huizen met daken van palmblad tussen hoge bomen. — Marrondorp, 1896Julius Muller (toegeschreven), 1896 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Het bos als vrijheid

Mensen ontvluchtten de plantages en stichtten eigen dorpen in het bos. Het koloniale leger trok tegen hen op: in 1730 en 1731 alleen al zeven keer [5]. Rond 1760 koos het bestuur een andere weg. Met de Ndyuka (1760), de Saamaka (1762) en de Matawai (1767) werden vredesverdragen gesloten [17]. Het Saamaka-verdrag erkende hun vrijheid en grondgebied [18].

Tegen de Aluku voerde de kolonie vanaf 1768 oorlog; een leger van huursoldaten verwoestte hun dorpen [17]. Hun leiders, granman of gaanman, traden tegenover het koloniale bestuur op als gezagsdragers, zoals de foto van granman Jankoeso met zijn kapiteins laat zien.

1730–1731
Expedities tegen marrons
In 1730 en 1731 trok het koloniale leger zeven keer uit om groepen gevluchte tot slaaf gemaakten op te sporen. Marrons stichtten eigen dorpen in het bos en vielen plantages aan. Het Nationaal Archief noemt hen vrijheidsstrijders. [5]
In de tijdlijn →
1760
Vrede met de Ndyuka
Na decennia van strijd sloot het koloniale bestuur in 1760 vrede met de Ndyuka (Okanisi). Het was het eerste van drie verdragen met marrongroepen in de jaren 1760: het bestuur ging over van militaire expedities naar verdragen. [17]
In de tijdlijn →
1762
Vrede met de Saamaka
In 1762 sloten de Saamaka een vredesverdrag dat hun vrijheid en grondgebied erkende. Antropoloog Richard Price beschrijft het als het verdrag dat de Saamaka ‘hun vrijheid en territorium’ gaf (vertaald uit het Engels). [17][18]
In de tijdlijn →
1767
Vrede met de Matawai
In 1767 volgde een vredesverdrag met de Matawai, het derde van de grote verdragen uit de jaren 1760. [17]
In de tijdlijn →
1768–1792
Oorlogen tegen de Aluku
Vanaf 1768 voerde de kolonie oorlog tegen de Aluku, een samengaan van kleinere marrongroepen. Tussen 1768 en 1777 verdreef een leger van huursoldaten hen uit het gebied achter de plantages en verwoestte het hun dorpen. In 1792 versloegen de Ndyuka de Aluku. [17]
In de tijdlijn →

Twee data, twee betekenissen

1 juli 1863: afschaffing

De wet van 8 augustus 1862 maakte een einde aan de slavernij in Suriname [104]. Anton de Kom schreef in 1934:

Op 1 Juli 1863 weergalmden 21 kanonschoten ten teeken dat de wettelijke slavernij in Suriname afgeschaft was.

Anton de Kom, Wij slaven van Suriname, 1934 · hoofdstuk ‘De afschaffing der slavernij’, p. 130 [25]

1863–1873: staatstoezicht

Vrijgemaakten tussen 15 en 60 jaar moesten nog tien jaar onder toezicht van de staat op plantages werken [16][15]. Pas in 1873 konden zij gaan waar zij wilden. Velen verlieten toen de plantages, en planters zochten nieuwe arbeiders in Azië.

Vandaag: herdenken

Op 1 juli wordt Keti Koti gevierd en herdacht: ‘de ketenen zijn verbroken’ [23][24]. In 2022 bood de Nederlandse regering excuses aan voor het slavernijverleden, in 2023 de koning [21][22].

Diorama: onder een groot afdak dansen en musiceren kleine, uitgesneden figuren; links een hut, op de achtergrond bos en blauwe lucht. — Diorama van een duGerrit Schouten, 1830 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Wat niet in de registers staat

De slavenregisters noemen ongeveer 80.000 mensen, alleen met een voornaam [19]. Muziek, dans, rituelen en begrafenissen staan er niet in. Dat ze bestonden, weten we deels uit beelden als deze diorama van Gerrit Schouten uit 1830. Meer bij Wat een voorwerp bewaart.

Over woorden

Deze tentoonstelling schrijft tot slaaf gemaakte: slavernij werd mensen aangedaan. Het woord ‘slaaf’ staat alleen in citaten en in historische namen zoals ‘slavenregisters’. Voor de eigenaren: eigenaar of slavenhouder [21]. Het woord ‘Bosneger’ uit oudere bronnen is kwetsend; gebruikt worden de eigen namen van de Marronvolken. Volgens een taalgids van het Nationaal Museum van Wereldculturen kan ook ‘marron’ beledigend zijn, terwijl het ook verwijst naar verzet waar nazaten trots op zijn [26].

1814
Slavenhandel verboden, slavernij niet
In 1814 schafte Nederland de slavenhandel af. De slavernij zelf bleef bestaan, nog bijna vijftig jaar. [15]
In de tijdlijn →
1830–1863
De slavenregisters
Vanaf 1830 werd elke tot slaaf gemaakte geregistreerd, alleen met een voornaam. De bewaarde registers noemen ongeveer 80.000 mensen; ruim een kwart is verloren. De originelen liggen in het Nationaal Archief Suriname. Sinds 2019 zijn ze volledig doorzoekbaar, dankzij bijna 1.500 vrijwilligers in Suriname en Nederland. [19][20]
In de tijdlijn →
7 april 1849
Een vrijbrief voor Christoffel
Namens de gouverneur kreeg de jonge Christoffel een brief van manumissie: een verklaring dat hij voortaan vrij was. Bij die gelegenheid kreeg hij de namen Christoffel Johannes Gijsbertus Vasse. Het document ligt in het Rijksmuseum. [102]
In de tijdlijn →
8 augustus 1862
De wet die de slavernij opheft
Na een debat van acht dagen nam de Staten-Generaal de wet aan; op 22 augustus 1862 verscheen zij als Staatsblad nr. 164. De wet bepaalde dat de slavernij in Suriname op 1 juli 1863 zou eindigen. [104][15]
In de tijdlijn →
1 juli 1863
Afschaffing van de slavernij
In Suriname kwamen ongeveer 34.800 mensen vrij. Niet zij werden schadeloos gesteld, maar de eigenaren: 300 gulden per persoon in Suriname, in totaal bijna 12 miljoen gulden voor alle koloniën, ongeveer tien procent van de rijksuitgaven van dat jaar. De vrijgemaakten kregen niets. [16][15]
In de tijdlijn →
1863–1873
Tien jaar staatstoezicht
Vrijgemaakten tussen 15 en 60 jaar moesten na 1 juli 1863 nog tien jaar onder staatstoezicht op plantages werken. Toen die plicht in 1873 afliep, verlieten velen de plantages. [16][15]
In de tijdlijn →
19 december 2022
Excuses van de Nederlandse regering
Minister-president Mark Rutte bood namens de regering excuses aan voor het slavernijverleden. Hij zei dat de Nederlandse staat de slavernij eeuwenlang mogelijk had gemaakt, in stand had gehouden en eraan had verdiend. [21]
In de tijdlijn →
1 juli 2023
Excuses van koning Willem-Alexander
Tijdens de Nationale Herdenking Slavernijverleden, 160 jaar na de afschaffing en 150 jaar na het einde van het staatstoezicht, bood de koning zelf excuses aan. Hij vroeg ook vergeving voor het niet-handelen van het Huis Oranje-Nassau. [22]
In de tijdlijn →

Hoofdstuk IV

Nieuwe aankomsten, nieuwe verbanden

1853 – 1954

Na de slavernij zochten planters arbeiders die aan een contract gebonden waren. Ze vonden hen in Madeira, China, Brits-Indië en op Java.

Een contract betekende een termijn, een loon en, voor de Hindostanen, een recht op terugreis. Het betekende ook de poenale sanctie: wie wegliep of weigerde te werken, kon strafrechtelijk worden vervolgd [40]. Contractarbeid was geen slavernij, en ook geen vrije arbeid.

1873

Uit Brits-Indië

Op 5 juni 1873 kwam de Lalla Rookh aan in Paramaribo; elf van de 410 mensen aan boord overleefden de reis niet [33]. Tot 1916 volgden er in totaal 34.304. Zij tekenden voor vijf jaar en konden daarna kosteloos terug, opnieuw tekenen of blijven; tot 1947 keerden 11.690 terug [34].

Zwart-witfoto: mannen en vrouwen in lange doeken en tulbanden zitten en staan bij een houten gebouw. — Contractarbeiders uit Brits-Indië in het immigrantendepot, ParamariboHendrik Doijer, 1903–1910 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

1890

Van Java

Op 9 augustus 1890 kwamen 94 Javanen naar plantage Mariënburg [38][39]. Tot 1939 volgden er bijna 33.000; slechts 20 tot 25 procent keerde vóór de Tweede Wereldoorlog terug [40]. Als Nederlands-Indische onderdanen waren zij afhankelijker van het koloniale bestuur dan de Brits-Indiërs, die een beroep konden doen op de Britse consul [40].

Ansichtkaart: een groep mannen zit achter de gongs en klankstaven van een gamelan, anderen staan eromheen. — Javaanse contractarbeiders met een gamelan in MoengoAnoniem, 1929–1930 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Wie kwam, onder welke voorwaarden
Herkomst	Periode	Aantal	Voorwaarden
Madeira	1853; 1863–1864	ongeveer 500, onder wie 218 contractarbeiders in 1863–1864 [27]	contract; van de 218 stierven er 87 binnen de termijn
China	1853; 1858 en later	18 in 1853, 500 in 1858 [29][30]	contract; een totaal voor de hele periode is niet gevonden
Brits-Indië	1873–1916	34.304 [34]	vijf jaar, recht op terugreis; Britse onderdanen
Java	1890–1939	bijna 33.000 [40]	contract met poenale sanctie; in 1939 ook ‘vrije’ migranten
Libanon	1890; vooral vanaf 1920	niet bekend [41]	geen contract, op eigen kosten

Gemeenschap bouwen

Wie bleef, bouwde families, verenigingen en gebedshuizen. In 1885 opende de Chinese vereniging Kong Ngie Tong Sang haar gebouw aan de Steenbakkersgracht [99]. Javaanse arbeiders speelden gamelan in de mijnstad Moengo. Bij de volkstelling van 2012 was ongeveer 22 procent van de bevolking hindoe en 14 procent moslim [47].

Niet iedereen bleef. In 1954 vertrokken ongeveer duizend Javaanse Surinamers naar Indonesië, waar ze niet op Java maar op Sumatra terechtkwamen [43][40].

Wat weten we niet?

Over gezinsvorming onder Hindostaanse migranten, over de verhouding tussen mannen en vrouwen na de eerste schepen en over de oprichting van hindoeïstische en islamitische organisaties zijn voor deze tentoonstelling geen betrouwbare cijfers gevonden. De datum waarop de poenale sanctie werd afgeschaft, 1 januari 1948, is alleen gevonden in een encyclopedie zonder bron.

Een groot houten gebouw met versierde gevel aan de Steenbakkersgracht; ervoor staat een menigte. — Opening van de Chinese vereniging Kong Ngie Tong Sang, ParamariboJulius Eduard Muller, februari 1885 · Universiteit Leiden, KITLV · objectpagina · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

1853
Eerste Chinese contractarbeiders
Tien jaar vóór de afschaffing van de slavernij werden achttien Chinese contractarbeiders uit Nederlands-Indië naar Suriname gebracht; veertien overleefden. Ze werkten op plantage Catharina Sophia. [29][30][31]
In de tijdlijn →
1853
Eerste Madeirezen
In 1853 kwam de eerste groep Portugese contractarbeiders van Madeira. Een gedenkplaat uit 2023 noemt 124 mensen. In 1863 en 1864 volgden nog 218; van hen stierven er 87 binnen de contracttermijn, vaak meerdere leden van één gezin kort na elkaar. [27][28]
In de tijdlijn →
april 1858
500 Chinezen uit Macau
Via de Nederlandse consul in Macau werden in 1858 vijfhonderd Chinese mannen geworven. Ze kwamen in april met twee schepen aan. [30][29]
In de tijdlijn →
8 september 1870
Een verdrag over werving in Brits-Indië
Nederland en Groot-Brittannië sloten een verdrag over de werving van contractarbeiders in Brits-Indië voor Suriname. Het werd de basis voor de Hindostaanse immigratie vanaf 1873. [32]
In de tijdlijn →
5 juni 1873
De Lalla Rookh komt aan
Het schip vertrok op 26 februari 1873 uit Calcutta met 410 mensen aan boord; elf overleefden de reis van 99 dagen niet. In Paramaribo werden de anderen over plantages verdeeld. Ze tekenden voor vijf jaar. [33][34][36]
In de tijdlijn →
9 augustus 1890
De eerste 94 Javanen
Als proef van de Nederlandsche Handel-Maatschappij kwamen 62 mannen en 32 vrouwen van Java naar suikerplantage Mariënburg. Tot 1939 zouden er bijna 33.000 volgen. [38][39][40][37]
In de tijdlijn →
1916
Het laatste schip uit Brits-Indië
Met de ss. Dewa kwamen 303 mensen, het laatste transport. In 44 jaar waren 34.304 Hindostanen naar Suriname gebracht; tot 1947 keerden er 11.690 terug. [34][36]
In de tijdlijn →
1939
Het laatste schip uit Java
Het plan Welter-Kielstra wilde in tien jaar 100.000 ‘vrije’ Javanen als rijstboeren vestigen. In 1939 kwam het eerste schip met ongeveer duizend mensen. Door de Tweede Wereldoorlog bleef het daarbij; het was het einde van de Javaanse migratie. [42][40]
In de tijdlijn →
1954
Ongeveer duizend Javanen vertrekken naar Indonesië
In 1954 vertrokken ongeveer duizend Javaanse Surinamers, oud-contractarbeiders met hun in Suriname geboren kinderen en kleinkinderen, naar Indonesië. Ze kwamen niet op Java terecht maar in Tongar op Sumatra. Velen bleven daar niet lang. [43][40]
In de tijdlijn →

Hoofdstuk V

Een samenleving in beweging

1876 – 1971

School in het Nederlands, bauxiet in plaats van suiker, een staking, een boek. En een fotografe die de stad van binnenuit vastlegde.

Met de leerplicht van 1876 werd het Nederlands de taal van de school en verdween het Sranan uit de klas; het binnenland viel buiten die politiek [44]. Goud, balata en hout waren tussen 1880 en 1930 belangrijke bronnen van inkomen. Daarna werd bauxiet de belangrijkste bedrijfstak [46]. In 1916 begon een dochter van het Amerikaanse Alcoa bij Moengo [45].

Zeer brede panoramafoto van de stad vanaf de rivier: Fort Zeelandia, het Gouvernementshuis, de kathedraal en het stadhuis met de Nederlandse vlag. — Panorama van de Waterkant van Paramaribo, ca. 1925–1937, toegeschreven aan Augusta Curiel. Van links naar rechts onder meer Fort Zeelandia, het Gouvernementshuis, de kathedraal en het stadhuis.Augusta Curiel (toegeschreven), ca. 1925–1937 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Twee vrouwen staan met een camera op statief op een plein vol mensen voor een groot wit gebouw. — Augusta Curiel en haar zus aan het werk bij het GouvernementspaleisAnoniem, ca. 1904–1937 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Augusta Curiel

Augusta Curiel (1873–1937) en haar zus fotografeerden in Paramaribo; het Rijksmuseum dateert hun werk tussen ongeveer 1904 en 1937. Op deze foto van een onbekende fotograaf staan zij zelf met hun camera op het plein voor het Gouvernementspaleis. Veel foto’s in dit hoofdstuk komen van haar.

Een lange stoet mensen in een straat in Paramaribo; voorop een bord met ‘Steunt de werkloozen’. — Werklozendemonstratie in Paramaribo, 1931Augusta Curiel (toegeschreven), 1931 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

1931: ‘Steunt de werkloozen’

In juli 1931 liepen duizenden mensen vreedzaam naar het paleis van de gouverneur met een petitie. Bij het hongeroproer in oktober werden winkels geplunderd; bij het optreden van de politie viel een dode [42].

Een groep mannen poseert voor een gebouw; in het midden gaanman Amakiti, omringd door zijn gevolg. — Gaanman Amakiti van de Ndyuka met zijn gevolg, ParamariboAugusta Curiel, november 1916 · Koninklijke Verzamelingen, Den Haag · objectpagina · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Een gaanman in de stad

In november 1916 bezocht Amakiti, gaanman van de Ndyuka, met zijn gevolg Paramaribo [100]. Het gezag van de Marronleiders kwam voort uit de vredesverdragen van de achttiende eeuw [17].

Anton de Kom

Begin 1933 kwam Anton de Kom terug in Suriname en sprak hij honderden arbeiders en werklozen uit alle bevolkingsgroepen. Op 1 februari werd hij gearresteerd. Op 7 februari schoot de politie op een menigte die zijn vrijlating eiste: twee doden. Hij werd zonder proces uitgezet [42][49]. In 1934 verscheen zijn boek Wij slaven van Suriname; de uitgevers schreven in het voorwoord dat zij de tekst na overleg met hem hadden gewijzigd [52]. Hij kwam op 24 april 1945 om in het concentratiekamp Sandbostel [49].

rijk aan natuurlijke schatten, aan goud en bauxiet, aan rubber, suiker, banaan en koffie... arm aan menschen, armer aan menschelijkheid. Sranang – ons vaderland.

Anton de Kom, Wij slaven van Suriname, 1934 · hoofdstuk ‘Sranang’, ons vaderland, p. 9; spelling van 1934 [50]

Een bronzen beeld van een man op een sokkel, op een plein tussen bomen. — Beeld van Anton de Kom door Jikke van Loon op het Anton de Komplein in Amsterdam-Zuidoost, gefotografeerd in 2017. Een portretfoto van De Kom zelf is niet opgenomen, omdat de rechten daarvan niet vaststaan.Richardkiwi (foto); beeld: Jikke van Loon, 14 augustus 2017 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Een afgegraven terrein met een waterplas, een vrachtwagen en een arbeider; op de achtergrond bos. — Terrein van de Surinaamse Bauxiet Maatschappij in MoengoWillem van de Poll, 1947 · Nationaal Archief, Den Haag · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Bauxiet en de oorlog

In 1941 opende in Paranam een fabriek voor de verwerking van bauxiet. Dat jaar stuurden de Verenigde Staten troepen om de mijnen te bewaken [45][53].

The bauxite mines in Surinam furnish upwards of 60 percent of the requirements of the United States aluminum industry which is vital to the defense of the United States, the Western Hemisphere, and the Nations actively resisting aggression.

vertalingDe bauxietmijnen in Suriname leveren meer dan 60 procent van wat de aluminiumindustrie van de Verenigde Staten nodig heeft, een industrie die van vitaal belang is voor de verdediging van de Verenigde Staten, het westelijk halfrond en de naties die zich actief tegen agressie verzetten.

Franklin D. Roosevelt, 24 november 1941 · Statement Announcing Army Forces in Dutch Guiana; vertaling voor deze tentoonstelling [53]

Na de oorlog veranderde de verhouding met Nederland. In 1948 werd het kiesrecht algemeen; in 1954 gaf het Statuut voor het Koninkrijk Suriname zelfbestuur in eigen zaken [54][55].

Een meer van 1.560 vierkante kilometer

Voor stroom voor een aluminiumsmelter werd bij Afobaka een dam in de Surinamerivier gebouwd, voltooid in 1964 of 1965. Achter de dam liep ongeveer 1.560 km² onder water. Duizenden Saamaka en Ndyuka moesten hun dorpen verlaten [56][57]. Richard Price telt 43 Saamaka-dorpen en zesduizend ontheemden; andere bronnen komen lager uit.

In 1971 verdween het verbod op ‘afgoderij’, dat winti trof, uit het wetboek van strafrecht [48].

Grijze, kale boomstammen steken uit het spiegelende water van het stuwmeer. — Het BrokopondostuwmeerMark Ahsmann, 2008 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 3.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

1876
Leerplicht, in het Nederlands
Met de leerplicht van 1876 begon volgens Eersel ‘een gerichte, koloniale, Neerlando-centrische taal- en cultuurpolitiek’. Het Nederlands werd de taal van de school; het Sranan verdween eruit. Het binnenland viel buiten deze onderwijspolitiek. [44]
In de tijdlijn →
1916
Bauxiet bij Moengo
Na de ontdekking van bauxiet bij Moengo in 1915 werd in 1916 de Surinaamsche Bauxite Maatschappij opgericht, een dochter van het Amerikaanse Alcoa. Volgens Hoefte kwamen de mijnconcessies in Amerikaanse handen omdat het koloniale bestuur weinig belangstelling had. [45][42]
In de tijdlijn →
juli en oktober 1931
Werklozen op straat
In juli 1931 liepen duizenden mensen vreedzaam naar het paleis van de gouverneur met een petitie voor economische en politieke hervormingen. Bij het hongeroproer in oktober werden winkels geplunderd; bij het optreden van de politie vielen een dode en twee gewonden. [42]
In de tijdlijn →
februari 1933
Anton de Kom gearresteerd
Anton de Kom kwam begin 1933 terug in Suriname en sprak honderden arbeiders en werklozen uit alle bevolkingsgroepen. Op 1 februari werd hij gearresteerd. Op 7 februari schoot de politie op een menigte die zijn vrijlating eiste: twee doden. Hij werd zonder proces naar Nederland uitgezet. [42][49]
In de tijdlijn →
1934
‘Wij slaven van Suriname’
Bij uitgeverij Contact verscheen het boek van Anton de Kom: een geschiedenis van Suriname door een Surinamer, vanuit Surinaams perspectief. De uitgevers meldden in een voorwoord dat zij de tekst na overleg met de schrijver hadden gewijzigd. De Kom kwam op 24 april 1945 om in concentratiekamp Sandbostel. [52][49]
In de tijdlijn →
24 november 1941
Amerikaanse troepen bij de bauxietmijnen
President Roosevelt maakte bekend dat het Amerikaanse leger troepen naar Suriname stuurde om samen met Nederlandse militairen de bauxietmijnen te bewaken. Volgens hem leverden die meer dan 60 procent van wat de Amerikaanse aluminiumindustrie nodig had. [53][45]
In de tijdlijn →
1948
Algemeen kiesrecht
Tot 1937 mochten alleen belastingbetalende mannen vanaf 25 jaar stemmen. In 1948 werd het kiesrecht voor mannen en vrouwen algemeen; de eerste verkiezingen onder dat stelsel waren in 1949. [54][55]
In de tijdlijn →
15 december 1954
Het Statuut voor het Koninkrijk
Koningin Juliana ondertekende het Statuut. Suriname bestuurde voortaan zijn eigen zaken; defensie, buitenlandse betrekkingen en nationaliteit bleven zaken van het Koninkrijk. [55]
In de tijdlijn →
1964–1965
De dam bij Afobaka
De dam in de Surinamerivier leverde stroom voor een aluminiumsmelter. Achter de dam liep ongeveer 1.560 km² onder water. Duizenden mensen, vooral Saamaka en Ndyuka, moesten hun dorpen verlaten en kwamen in zogeheten transmigratiedorpen terecht. [56][57][45]
In de tijdlijn →
1971
Winti niet langer strafbaar
Het strafrechtelijke verbod op ‘afgoderij’, dat winti trof, verdween in 1971 uit het wetboek van strafrecht. Tot dan riskeerden beoefenaars hechtenis of een boete. [48]
In de tijdlijn →

Hoofdstuk VI

Onafhankelijkheid en nieuwe verwachtingen

1974 – 1980

Op 25 november 1975 werd Suriname een onafhankelijke republiek. Johan Ferrier, de laatste gouverneur, werd de eerste president [58].

Premier Henck Arron had op 15 februari 1974 onverwacht aangekondigd dat het land vóór 1976 onafhankelijk zou zijn. Het kabinet-Den Uyl steunde dat [58][59]. Niet iedereen in Suriname wilde dat, of niet zo snel.

Twee mannen houden samen een vlag met een ster vast. — Henck Arron en Jagernath Lachmon met de nieuwe vlag, 24 november 1975Bert Verhoeff / Anefo, 24 november 1975 · Nationaal Archief, Den Haag · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Voor: de regering-Arron

De regering van de NPK wilde de onafhankelijkheid vóór 1 januari 1976 [58]. Nederland zegde geld voor ontwikkeling toe: 3 miljard gulden over tien tot vijftien jaar volgens Parlement.com, 3,5 miljard volgens Kruijt en Hoogbergen [58][59].

Tegen, toen: de VHP

De VHP van Jagernath Lachmon vond de termijn te kort en vreesde achterstelling van Hindostanen [58]. In de Nederlandse Eerste Kamer stemden 53 leden voor en 11 tegen [58]. Op 24 november 1975 hielden Arron en Lachmon samen de nieuwe vlag vast.

Vertrek

Wie op de dag van de onafhankelijkheid in Nederland woonde, hield de Nederlandse nationaliteit [58]. In 1975 vestigden zich ongeveer 39.700 mensen uit Suriname in Nederland. Een tweede piek kwam in 1979 en 1980, toen de overgangsregeling afliep [60].

197417.900
197539.700
197918.200
198019.000

Bron: CBS, november 2025 [60]. Kruijt en Hoogbergen spreken van ‘bijna honderdduizend’ vertrekkers rond de onafhankelijkheid; dat sluit niet aan op de CBS-registratie per kalenderjaar.

Trommelaars en dansers in traditionele kleding op het veld van een stadion. — Feest in het stadion van Paramaribo bij de onafhankelijkheidBert Verhoeff / Anefo, november 1975 · Nationaal Archief, Den Haag · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Drie mensen in formele kleding staan naast elkaar tijdens een plechtigheid in het stadion. — Henck Arron, prinses Beatrix en Johan Ferrier, 25 november 1975Bert Verhoeff / Anefo, 25 november 1975 · Nationaal Archief, Den Haag · objectpagina · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

misschien zal het niet geheel onmogelijk zijn om negers en Hindostani’s, Javanen en Indianen te doen verstaan hoe slechts de solidariteit alle zonen van moeder Sranang kan vereenigen in hun strijd voor een menschwaardig leven.

Anton de Kom, Wij slaven van Suriname, 1934 · hoofdstuk ‘Weerzien en afscheid’, p. 209; spelling en woordkeus van 1934 [51]

De Kom schreef dit veertig jaar voor de onafhankelijkheid. De woorden ‘negers’ en ‘Indianen’ zijn zijn taalgebruik uit 1934; het eerste is nu kwetsend.

15 februari 1974
Arron kondigt onafhankelijkheid aan
De regering van premier Henck Arron kondigde onverwacht aan dat Suriname vóór 1 januari 1976 onafhankelijk zou worden. Het kabinet-Den Uyl steunde dat. De VHP van Jagernath Lachmon vond de termijn te kort en vreesde achterstelling van Hindostanen. [58][59]
In de tijdlijn →
1975
Vertrek naar Nederland
In het jaar van de onafhankelijkheid vestigden zich volgens het CBS ongeveer 39.700 mensen uit Suriname in Nederland, tegen 17.900 in 1974. Wie op de dag van de onafhankelijkheid in Nederland woonde, hield de Nederlandse nationaliteit. [60][58]
In de tijdlijn →
25 november 1975
De Republiek Suriname
Suriname werd onafhankelijk. Johan Ferrier, de laatste gouverneur, werd de eerste president. Nederland zegde geld toe voor de ontwikkeling van het land. [58][59]
In de tijdlijn →
1979–1980
Een tweede golf
In 1979 en 1980 kwamen ongeveer 18.200 en 19.000 mensen uit Suriname naar Nederland. De piek hangt samen met het aflopen van de overgangsregeling die vijf jaar na de onafhankelijkheid nog vrije vestiging toeliet. [60]
In de tijdlijn →

Hoofdstuk VII

Macht, geweld en democratie

1980 – 2024

Vijf jaar na de onafhankelijkheid nam het leger de macht. Wat daarna gebeurde, is deels vastgesteld door rechters, deels nog steeds niet opgehelderd.

Op 25 februari 1980 zetten zestien militairen onder leiding van sergeant Desi Bouterse de gekozen regering af. Het parlement werd ontbonden en de grondwet buiten werking gesteld [61][67]. Vrije verkiezingen kwamen er pas weer in 1987 [68].

7–8 december 1982 · Fort Zeelandia

Vijftien namen

In de nacht van 7 op 8 december 1982 werden in Fort Zeelandia vijftien critici van het militaire regime gemarteld en gedood: advocaten, journalisten, vakbondsleiders, een hoogleraar, een ondernemer en militairen. Vakbondsleider Fred Derby overleefde als enige [62][63].

John Baboeram
Bram Behr
Cyrill Daal
Kenneth Gonçalves
Eddy Hoost
André Kamperveen
Gerard Leckie
Sugrim Oemrawsingh
Lesley Rahman
Surendre Rambocus
Harold Riedewald
Jiwansingh Sheombar
Jozef Slagveer
Robby Sohansingh
Frank Wijngaarde

Namen zoals vermeld door de NOS [62].

Vastgesteld

Vijftien mannen werden in Fort Zeelandia gedood; Fred Derby overleefde [62].
Op 29 november 1986 doodden militairen in het Ndyuka-dorp Moiwana ten minste 39 weerloze bewoners, onder wie kinderen, en brandden het dorp plat [69].
Bouterse meldde zich op 12 januari 2024 niet om zijn straf uit te zitten en overleed op 24 december 2024 als voortvluchtige [61][74].

Rechterlijke uitspraken

15 juni 2005: het Inter-Amerikaans Hof veroordeelt Suriname voor Moiwana en draagt onder meer vervolging, excuses en een monument op [69].
29 november 2019: de Krijgsraad veroordeelt Bouterse bij verstek tot twintig jaar; bevestigd na verzet op 30 augustus 2021 [63].
20 december 2023: het Hof van Justitie bekrachtigt twintig jaar; vier medeverdachten krijgen vijftien jaar. Onherroepelijk [64][63].

Lezingen en open vragen

De lezing van het regime dat de vijftien een tegencoup beraamden, is door de rechter niet aanvaard [62].
Bouterse ontkende tot het einde betrokkenheid en erkende alleen politieke verantwoordelijkheid als legerleider [63].
Of iemand voor Moiwana strafrechtelijk is veroordeeld, is voor deze tentoonstelling niet in een recente primaire bron gecontroleerd.

Oorlog in het binnenland

In juli 1986 begon oud-militair Ronnie Brunswijk met het Jungle Commando een gewapende opstand. Het leger trad hard op in het oosten; duizenden mensen, vooral Marrons, vluchtten naar Frans-Guyana [68]. Een akkoord in Kourou in juli 1989 werd niet uitgevoerd [72][67]. Na de telefooncoup van 24 december 1990 en verkiezingen in 1991 sloot de regering-Venetiaan in augustus 1992 vrede [70][73].

In 2020 werd Ronnie Brunswijk vicepresident, onder president Chan Santokhi [66].

25 februari 1980
De sergeantencoup
Zestien militairen onder leiding van sergeant Desi Bouterse zetten de gekozen regering af. Het parlement werd ontbonden en de grondwet buiten werking gesteld. Er volgde een militair bewind; vrije verkiezingen kwamen er pas weer in 1987. [61][67][68]
In de tijdlijn →
7–8 december 1982
De Decembermoorden
Militairen brachten vijftien critici van het regime naar Fort Zeelandia, waar zij werden gemarteld en gedood: advocaten, journalisten, vakbondsleiders, een hoogleraar, een ondernemer en militairen. Vakbondsleider Fred Derby overleefde als enige. Nederland stopte daarna de ontwikkelingshulp. [62][63][59]
In de tijdlijn →
juli 1986
De Binnenlandse Oorlog begint
Oud-militair Ronnie Brunswijk begon met een gewapende groep, het Jungle Commando, een opstand tegen het militaire gezag. Het leger trad hard op in het oosten van het land; duizenden mensen, vooral Marrons, vluchtten naar Frans-Guyana. Het conflict duurde tot 1992. [68][71]
In de tijdlijn →
29 november 1986
Moiwana
Militairen van het Nationaal Leger vielen het Ndyuka-dorp Moiwana aan. Volgens het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens doodden zij ten minste 39 weerloze bewoners, onder wie kinderen, vrouwen en ouderen, en brandden zij het dorp plat. Overlevenden vluchtten, velen naar Frans-Guyana. [69]
In de tijdlijn →
30 september 1987
Een nieuwe grondwet
Bij een referendum stemde ruim 95 procent voor een nieuwe grondwet, met een gekozen parlement van 51 zetels. Bij de verkiezingen van 25 november 1987 won het Front voor Democratie en Ontwikkeling 40 zetels; in januari 1988 werd Ramsewak Shankar president. Het leger bleef een machtsfactor. [68][70]
In de tijdlijn →
juli 1989
Het Akkoord van Kourou
De regering en het Jungle Commando sloten in Frans-Guyana een akkoord met een staakt-het-vuren. Het militaire gezag verzette zich ertegen; Bouterse noemde het ongrondwettig. Het akkoord werd niet uitgevoerd. [72][67]
In de tijdlijn →
24 december 1990
De telefooncoup
Twee dagen nadat Bouterse als legerleider was afgetreden, zette het leger de regering van president Shankar af. Op 29 december benoemde het parlement Johan Kraag tot interim-president, met de opdracht verkiezingen te organiseren. Bouterse keerde terug als legerleider. [70][71][67]
In de tijdlijn →
augustus 1992
Vrede in het binnenland
De regering-Venetiaan, sinds 1991 aan de macht, sloot een vredesakkoord met het Jungle Commando en andere gewapende groepen. Strijders zouden onder toezicht van de Organisatie van Amerikaanse Staten hun wapens inleveren. De ontwapening verliep onvolledig. [73][67]
In de tijdlijn →
15 juni 2005
Het Inter-Amerikaans Hof over Moiwana
Het Hof oordeelde dat Suriname de rechten van de Moiwana-gemeenschap had geschonden, onder meer door de daders niet te vervolgen. Het droeg Suriname op tot strafrechtelijk onderzoek, berging van de stoffelijke resten, landtitels, een ontwikkelingsfonds, publieke excuses en een monument. [69]
In de tijdlijn →
30 november 2007
Het Decembermoordenproces begint
Voor de Krijgsraad begon het strafproces tegen Bouterse en 24 medeverdachten. Het gerechtelijk vooronderzoek was in november 2000 gestart, een maand voordat de zaak zou verjaren. [65][63]
In de tijdlijn →
april 2012
Een amnestiewet
De Nationale Assemblee, met een meerderheid achter president Bouterse, breidde de amnestiewet uit tot misdrijven uit 1980–1984. Het proces werd stilgelegd. In juni 2016 bepaalde de Krijgsraad dat de wet niet gold voor het lopende proces. [65][63]
In de tijdlijn →
29 november 2019
De Krijgsraad veroordeelt Bouterse
Bijna 37 jaar na de moorden veroordeelde de Krijgsraad de zittende president bij verstek tot twintig jaar cel. Op 30 augustus 2021 bevestigde de Krijgsraad die straf na zijn verzet. [62][63][66]
In de tijdlijn →
20 december 2023
Het Hof van Justitie: twintig jaar, definitief
In hoger beroep bekrachtigde het Hof van Justitie de veroordeling van Bouterse tot twintig jaar cel. Vier medeverdachten kregen vijftien jaar. Het vonnis is onherroepelijk. [64][63]
In de tijdlijn →
12 januari – 24 december 2024
Ondergedoken, en overleden
Bouterse meldde zich op 12 januari 2024 niet om zijn straf uit te zitten en bleef bijna een jaar voortvluchtig. Hij overleed in de nacht van 24 december 2024 op een schuiladres, 79 jaar oud. De regering besloot tot geen staatsbegrafenis. [61][74][75][76]
In de tijdlijn →

Hoofdstuk VIII

Suriname vandaag: geschiedenis die doorwerkt

peildatum 29 oktober 2026

Elke bevolkingsgroep in de cijfers hieronder heeft een hoofdstuk in deze tentoonstelling. Dat is geen toeval: wie hier woont, woont hier om redenen die in de geschiedenis staan.

541.638

inwoners bij de volkstelling van 2012 [84]. De telling van eind 2024 was op de peildatum nog niet gepubliceerd [86].

639.850

inwoners in 2025, een schatting van de Wereldbank [87].

370.000

mensen in Nederland die in Suriname zijn geboren (181.000) of een in Suriname geboren ouder hebben (189.000), ongeveer 2 procent van de bevolking [60].

91,5%

van het land is bos (2024), een van de hoogste aandelen ter wereld; het aandeel daalt langzaam [88].

Wie Suriname is, volgens de telling van 2012

Hindostanen27,4%
Marrons21,7%
Creolen15,7%
Javanen13,7%
Gemengd13,4%
Andere groepen, onder wie inheemsen en Chinezen7,6%

Zelfopgave, volkstelling 2012 [84]. Het ABS wijst erop dat mensen hun afkomst bij elke telling anders kunnen opgeven.

Talen

Nederlands is de officiële taal; Suriname is sinds 2004 geassocieerd lid van de Nederlandse Taalunie [89]. In 2012 was het Nederlands in 49,7 procent van de huishoudens de meest gesproken taal, gevolgd door een Marrontaal en het Sarnami; het Sranantongo was de belangrijkste tweede taal [85]. In totaal worden er bijna 25 talen gesproken, waaronder Surinaams-Javaans, Saramaccaans, Aukaans, inheemse talen en het Hakka van de oude Chinese gemeenschap [90][91].

Van bovenaf gezien: marktkramen met groente en fruit en mensen die kopen en verkopen. — De Centrale Markt van Paramaribo-JvL- (Flickr), 28 oktober 2016 · Wikimedia Commons, via Flickr · objectpagina · CC BY 2.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Luchtfoto van een rivier die door heuvelachtig regenwoud slingert; in het bos zijn kale, lichtbruine plekken te zien. — De Tapanahony bij de samenvloeiing met de Lawa, luchtfotoNullAspect, 3 februari 2025 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Grond, goud en olie

Kleinschalige goudwinning is volgens planetGOLD de grootste bron van kwikuitstoot in Suriname; er werken 10.000 tot 20.000 mensen in [92]. Voor de kust besloten TotalEnergies en APA in 2024 tot het olieproject GranMorgu; de eerste olie wordt verwacht in 2028 [93][94].

Ondertussen hebben inheemse en tribale volken, ondanks uitspraken van het Inter-Amerikaans Hof uit 2007 en 2015, nog geen wettelijk erkend collectief grondbezit [79][80].

Mensen in feestkleding lopen langs kraampjes en een schaafijskar onder parasols. — Keti Koti, 1 juli 2014Maarten van der Bent (Flickr), 1 juli 2014 · Wikimedia Commons, via Flickr · objectpagina · CC BY-SA 2.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Herdenken en vieren

Op 1 juli is het Keti Koti, in Suriname en in Nederland [23]. Drie plaatsen staan op de Werelderfgoedlijst: het Centraal Suriname Natuurreservaat (2000), de binnenstad van Paramaribo (2002) en de Jodensavanne (2023) [82][83][12].

Draden terug

1762 → 2007
Het vredesverdrag met de Saamaka erkende hun grondgebied. In 2007 droeg het Inter-Amerikaans Hof Suriname op dat gebied te titelen.
In de tijdlijn →
1863 → 2023
Bij de afschaffing werden eigenaren betaald. 160 jaar later bood de koning excuses aan.
In de tijdlijn →
1964 → nu
Het stuwmeer van Afobaka ligt er nog; de dorpen eronder ook.
In de tijdlijn →
1982 → 2023
Na 41 jaar sprak het Hof van Justitie het laatste woord over de Decembermoorden.
In de tijdlijn →
2015 → 2026
Elf jaar na het vonnis over de Kari’na en Lokono is er nog geen wet op collectieve grondenrechten.
In de tijdlijn →

Sinds 16 juli 2025 is Jennifer Geerlings-Simons president, de eerste vrouw in dat ambt [95].

2000
Werelderfgoed: het Centraal Suriname Natuurreservaat
UNESCO plaatste het reservaat op de Werelderfgoedlijst. Het ontstond in 1998 uit Raleighvallen, Eilerts de Haan en Tafelberg en beslaat ongeveer 1,6 miljoen hectare, circa elf procent van het land. [82]
In de tijdlijn →
2002
Werelderfgoed: de binnenstad van Paramaribo
De historische binnenstad, aangelegd vanaf 1683 op een raster vanaf Fort Zeelandia, kwam op de Werelderfgoedlijst. In de houten gebouwen komen Nederlandse, Europese, Noord-Amerikaanse en Creoolse bouwtradities samen. [83]
In de tijdlijn →
28 november 2007
Uitspraak Saramaka tegen Suriname
Het Inter-Amerikaans Hof bepaalde dat Suriname het grondgebied van de Saamaka moet afbakenen en collectief titelen. Tot dat gebeurd is, mag de staat geen activiteiten toestaan die het gebied aantasten zonder vrije, voorafgaande en geïnformeerde toestemming. [77][18]
In de tijdlijn →
25 november 2015
Uitspraak Kaliña en Lokono tegen Suriname
Het Hof droeg Suriname op de collectieve rechtspersoonlijkheid van de Kari’na en Lokono te erkennen, hun gebied aan de Beneden-Marowijne te titelen en hun toegang tot de reservaten Galibi en Wane Kreek te garanderen. Het eiste ook wetgeving voor alle inheemse en tribale volken. [78][79]
In de tijdlijn →
13 juli 2020
Machtswisseling
Na de verkiezingen van 25 mei 2020 koos De Nationale Assemblee Chan Santokhi (VHP) tot president en Ronnie Brunswijk, de voormalige leider van het Jungle Commando, tot vicepresident. De regering trof een vrijwel lege staatskas aan. [66]
In de tijdlijn →
december 2021 – maart 2025
Een IMF-programma
Na een diepe financiële crisis kreeg Suriname een programma van het IMF. Bij de afsluiting in maart 2025 meldde het IMF dat de inflatie was gedaald, de staatsschuld was afgenomen en vrijwel alle schulden waren geherstructureerd. [97]
In de tijdlijn →
2023
Werelderfgoed: de Jodensavanne
UNESCO plaatste de archeologische vindplaats Jodensavanne en de begraafplaats aan de Cassiporakreek op de lijst. [12]
In de tijdlijn →
1 oktober 2024
Een investeringsbesluit voor olie op zee
TotalEnergies en APA besloten tot de ontwikkeling van het olieproject GranMorgu, geraamd op 10,5 miljard dollar, met een productieschip voor 220.000 vaten per dag. De eerste olie wordt verwacht in 2028. [93][94]
In de tijdlijn →
eind 2024
Een nieuwe volkstelling
Het ABS hield eind 2024 de negende algemene volkstelling. Op de peildatum stonden de uitkomsten nog niet op de site van het ABS; de laatste gepubliceerde telling is die van 2012. [86]
In de tijdlijn →
16 juli 2025
De eerste vrouwelijke president
Bij de verkiezingen van 25 mei 2025 werd de NDP de grootste partij met 18 zetels, vóór de VHP met 17. De Nationale Assemblee koos op 6 juli arts Jennifer Geerlings-Simons tot president; op 16 juli trad zij aan, als eerste vrouw in dat ambt. [95][96]
In de tijdlijn →
augustus 2026
Nog geen wet op collectieve grondenrechten
Elf jaar na het vonnis over de Kari’na en Lokono heeft Suriname geen afgekondigde wet die collectief grondbezit van inheemse en tribale volken erkent. Een voorgestelde Wet Bescherming Woon- en Leefgebieden beschermt volgens het Inheems Kollektief Suriname alleen een strook van vijf kilometer rond dorpen. De VIDS wilde eerst de dorpen raadplegen. [79][80][81]
In de tijdlijn →

Tijdlijn

Tijd, stroomafwaarts

84 gebeurtenissen, van de eerste sporen van bewoning tot augustus 2026. Elke gebeurtenis heeft een bron en een deelbare link. Datering die onzeker is, staat er als onzeker bij.

84 van 84 gebeurtenissen

Alle gebeurtenissen als tekstlijst

ca. 8000–7000 v.Chr.Vroegste sporen van bewoning op de Sipaliwini-savanne
Op de savanne in het zuiden zijn stenen werktuigen en pijlpunten gevonden. Ze worden toegeschreven aan jagers die daar 9.000 tot 10.000 jaar geleden leefden. Het zijn de oudste bekende sporen van mensen in het huidige Suriname. [1]
ca. 3000 v.Chr.Landbouw
Volgens Van Kempen gingen inheemse groepen ongeveer 5.000 jaar geleden over op landbouw. Bij Werehpai wijzen houtskoolresten op menselijke activiteit van dezelfde ouderdom. [1][2]
1e millennium n.Chr.De rotstekeningen van Werehpai
In de grotten van Werehpai, in het woongebied van de Trio, zijn 313 rotstekeningen gedocumenteerd. Volgens het onderzoek van het Surinaams Museum dateren ze uit het eerste millennium na Christus. De Trio maakten de plek zelf bekend; in 2023 verscheen er een boek van 400 pagina’s over. [2]
vóór 1600Kari’na, Lokono en Warao aan de kust
Toen Europeanen kwamen, woonden in het kustgebied onder meer Kari’na en Lokono. De Warao leefden er waarschijnlijk al eerder, in het Corantijngebied. Trio, Akurio en Wayana woonden in het zuidelijke binnenland. Van Kempen noemt conflicten tussen Kari’na en Lokono vanaf ongeveer 900 jaar geleden. [1]
1613Een Nederlandse handelspost
In 1613 vestigden Nederlandse handelaren een handelspost in het gebied. Het ging om handel, nog niet om plantages. [5]
1650Een Engelse kolonie onder Francis Willoughby
In 1650 begonnen Engelsen met kolonisatie. Het archief van de Sociëteit van Suriname bewaart stukken over rechten die Karel II op 2 juni 1650 aan Francis Willoughby verleende. De Engelsen legden ongeveer 50 suikerplantages aan en voerden tot slaaf gemaakte Afrikanen aan. [5][6]
ca. 1650–1808De gedwongen overtocht
Vanaf de Engelse periode werden tot slaaf gemaakte Afrikanen naar Suriname verscheept. In de achttiende eeuw werd Suriname de belangrijkste bestemming van de Nederlandse slavenhandel. Schattingen lopen uiteen: ongeveer 190.000 tot 1800 (Postma), 300.000 tot 350.000 (Van Lier), 500.000 inclusief Berbice (Curtin). [14][5]
1665Een Engelse telling van inheemse gezinnen
De Engelse major J. Scott noemde in 1665 17.800 Kari’na-gezinnen, 8.000 Lokono-gezinnen en 1.400 gezinnen van de ‘Patricoates’. Het is een koloniale opgave, geen telling. Hoe groot de inheemse bevolking werkelijk was, is niet bekend; Van Kempen noemt haar ‘aanzienlijk’. [1]
1667Zeeland verovert het fort
Een Zeeuwse vloot onder Abraham Crijnssen nam in 1667 het Engelse fort aan de Surinamerivier in. Zeeland kreeg daarmee de kolonie in handen, tot ergernis van Holland. [6][5]
1667De Vrede van Breda
Bij de Vrede van Breda behield de Republiek Suriname en behield Engeland Nieuw-Nederland, het latere New York. Daarna breidde het aantal plantages sterk uit. [6][5]
1678–1686Oorlog met inheemse groepen, en vrede
Tussen 1678 en 1686 voerden inheemse groepen oorlog tegen de kolonie; planters trokken zich terug van de Surinamerivier naar de Boven-Commewijne en de Cottica. In 1684 werd besloten tot de bouw van Fort Sommelsdijck. Historica Silvia de Groot schrijft dat in 1684 verdragen werden gesloten met marrongroepen en met een groep inheemsen. [8][9]
1683–1795De Sociëteit van Suriname
Zeeland verkocht Suriname in 1682 voor 260.000 gulden aan de West-Indische Compagnie. In 1683 richtten de WIC, de stad Amsterdam en Cornelis van Aerssen van Sommelsdijck samen de Sociëteit van Suriname op, elk voor een derde. Zij bestuurde de kolonie tot 1795, onder toezicht van de Staten-Generaal. [6][7]
ca. 1685De synagoge van de Jodensavanne
Sefardisch-Joodse kolonisten woonden vanaf de jaren 1650 bij de Cassiporakreek en vanaf de jaren 1680 op de Jodensavanne. Daar verrees een bakstenen synagoge, volgens UNESCO de vroegste architectonisch belangrijke synagoge van de Amerika’s. Ook deze gemeenschap leefde van plantages en huishoudens die draaiden op slavenarbeid. [12][13]
ca. 1707Een feest, geschilderd door een buitenstaander
Dirk Valkenburg, in dienst van plantage-eigenaar Jonas Witsen, schilderde een ritueel feest van tot slaaf gemaakten. Het is een van de vroegste beelden van Afrikaans-Surinaamse cultuur, gezien door de ogen van een Europeaan. [98]
1730–1731Expedities tegen marrons
In 1730 en 1731 trok het koloniale leger zeven keer uit om groepen gevluchte tot slaaf gemaakten op te sporen. Marrons stichtten eigen dorpen in het bos en vielen plantages aan. Het Nationaal Archief noemt hen vrijheidsstrijders. [5]
1737De plantagekaart van Alexander de Lavaux
In opdracht van de Sociëteit tekende Alexander de Lavaux een kaart van de kolonie met de plantages langs de rivieren. De Generale Caart toont er ongeveer 400. De kaart laat zien hoe ver het plantagegebied sinds 1667 was uitgebreid. [5]
1760Vrede met de Ndyuka
Na decennia van strijd sloot het koloniale bestuur in 1760 vrede met de Ndyuka (Okanisi). Het was het eerste van drie verdragen met marrongroepen in de jaren 1760: het bestuur ging over van militaire expedities naar verdragen. [17]
1762Vrede met de Saamaka
In 1762 sloten de Saamaka een vredesverdrag dat hun vrijheid en grondgebied erkende. Antropoloog Richard Price beschrijft het als het verdrag dat de Saamaka ‘hun vrijheid en territorium’ gaf (vertaald uit het Engels). [17][18]
1767Vrede met de Matawai
In 1767 volgde een vredesverdrag met de Matawai, het derde van de grote verdragen uit de jaren 1760. [17]
1768–1792Oorlogen tegen de Aluku
Vanaf 1768 voerde de kolonie oorlog tegen de Aluku, een samengaan van kleinere marrongroepen. Tussen 1768 en 1777 verdreef een leger van huursoldaten hen uit het gebied achter de plantages en verwoestte het hun dorpen. In 1792 versloegen de Ndyuka de Aluku. [17]
1799–1802 en 1804–1816Brits tussenbestuur
Van augustus 1799 tot 1802 bezetten de Britten Suriname; de Nederlandse gouverneur-generaal bleef in functie. Van 1804 tot 1814 viel Suriname opnieuw onder Brits bestuur. In 1815 kwam de kolonie definitief onder Nederlands gezag; vanaf mei 1816 staan weer Nederlandse troepencommandanten geregistreerd. [10][11]
1814Slavenhandel verboden, slavernij niet
In 1814 schafte Nederland de slavenhandel af. De slavernij zelf bleef bestaan, nog bijna vijftig jaar. [15]
1830–1863De slavenregisters
Vanaf 1830 werd elke tot slaaf gemaakte geregistreerd, alleen met een voornaam. De bewaarde registers noemen ongeveer 80.000 mensen; ruim een kwart is verloren. De originelen liggen in het Nationaal Archief Suriname. Sinds 2019 zijn ze volledig doorzoekbaar, dankzij bijna 1.500 vrijwilligers in Suriname en Nederland. [19][20]
7 april 1849Een vrijbrief voor Christoffel
Namens de gouverneur kreeg de jonge Christoffel een brief van manumissie: een verklaring dat hij voortaan vrij was. Bij die gelegenheid kreeg hij de namen Christoffel Johannes Gijsbertus Vasse. Het document ligt in het Rijksmuseum. [102]
1853Eerste Chinese contractarbeiders
Tien jaar vóór de afschaffing van de slavernij werden achttien Chinese contractarbeiders uit Nederlands-Indië naar Suriname gebracht; veertien overleefden. Ze werkten op plantage Catharina Sophia. [29][30][31]
1853Eerste Madeirezen
In 1853 kwam de eerste groep Portugese contractarbeiders van Madeira. Een gedenkplaat uit 2023 noemt 124 mensen. In 1863 en 1864 volgden nog 218; van hen stierven er 87 binnen de contracttermijn, vaak meerdere leden van één gezin kort na elkaar. [27][28]
april 1858500 Chinezen uit Macau
Via de Nederlandse consul in Macau werden in 1858 vijfhonderd Chinese mannen geworven. Ze kwamen in april met twee schepen aan. [30][29]
8 augustus 1862De wet die de slavernij opheft
Na een debat van acht dagen nam de Staten-Generaal de wet aan; op 22 augustus 1862 verscheen zij als Staatsblad nr. 164. De wet bepaalde dat de slavernij in Suriname op 1 juli 1863 zou eindigen. [104][15]
1 juli 1863Afschaffing van de slavernij
In Suriname kwamen ongeveer 34.800 mensen vrij. Niet zij werden schadeloos gesteld, maar de eigenaren: 300 gulden per persoon in Suriname, in totaal bijna 12 miljoen gulden voor alle koloniën, ongeveer tien procent van de rijksuitgaven van dat jaar. De vrijgemaakten kregen niets. [16][15]
1863–1873Tien jaar staatstoezicht
Vrijgemaakten tussen 15 en 60 jaar moesten na 1 juli 1863 nog tien jaar onder staatstoezicht op plantages werken. Toen die plicht in 1873 afliep, verlieten velen de plantages. [16][15]
8 september 1870Een verdrag over werving in Brits-Indië
Nederland en Groot-Brittannië sloten een verdrag over de werving van contractarbeiders in Brits-Indië voor Suriname. Het werd de basis voor de Hindostaanse immigratie vanaf 1873. [32]
5 juni 1873De Lalla Rookh komt aan
Het schip vertrok op 26 februari 1873 uit Calcutta met 410 mensen aan boord; elf overleefden de reis van 99 dagen niet. In Paramaribo werden de anderen over plantages verdeeld. Ze tekenden voor vijf jaar. [33][34][36]
1876Leerplicht, in het Nederlands
Met de leerplicht van 1876 begon volgens Eersel ‘een gerichte, koloniale, Neerlando-centrische taal- en cultuurpolitiek’. Het Nederlands werd de taal van de school; het Sranan verdween eruit. Het binnenland viel buiten deze onderwijspolitiek. [44]
1880–1930Goud, balata en hout
Tussen 1880 en 1930 waren goud, balata (een soort rubber) en hout belangrijke bronnen van inkomen. Daarna werd bauxiet de belangrijkste bedrijfstak. [46]
februari 1885Een eigen vereniging
De Chinese vereniging Kong Ngie Tong Sang opende haar clubgebouw aan de Steenbakkersgracht. Fotograaf Julius Muller legde de opening vast. [99][91]
9 augustus 1890De eerste 94 Javanen
Als proef van de Nederlandsche Handel-Maatschappij kwamen 62 mannen en 32 vrouwen van Java naar suikerplantage Mariënburg. Tot 1939 zouden er bijna 33.000 volgen. [38][39][40][37]
1890 en vanaf 1920Libanezen, op eigen kosten
In 1890 vestigde Nicolas Karkabé zich als eerste bekende Libanese migrant in Paramaribo. Vanaf 1920 kwamen er meer, grotendeels maronitische christenen uit het district Bcharre, zonder contract en op eigen kosten. Velen gingen in de textielhandel. [41]
1916Het laatste schip uit Brits-Indië
Met de ss. Dewa kwamen 303 mensen, het laatste transport. In 44 jaar waren 34.304 Hindostanen naar Suriname gebracht; tot 1947 keerden er 11.690 terug. [34][36]
1916Bauxiet bij Moengo
Na de ontdekking van bauxiet bij Moengo in 1915 werd in 1916 de Surinaamsche Bauxite Maatschappij opgericht, een dochter van het Amerikaanse Alcoa. Volgens Hoefte kwamen de mijnconcessies in Amerikaanse handen omdat het koloniale bestuur weinig belangstelling had. [45][42]
november 1916Gaanman Amakiti in Paramaribo
Fotografe Augusta Curiel legde het bezoek vast van Amakiti, gaanman van de Ndyuka, met zijn gevolg in Paramaribo. [100][17]
1929–1930Gamelan in Moengo
Een ansichtkaart uit Moengo toont Javaanse contractarbeiders met een gamelan. De muziek ging mee van Java naar de bauxietplaats. [101][40]
juli en oktober 1931Werklozen op straat
In juli 1931 liepen duizenden mensen vreedzaam naar het paleis van de gouverneur met een petitie voor economische en politieke hervormingen. Bij het hongeroproer in oktober werden winkels geplunderd; bij het optreden van de politie vielen een dode en twee gewonden. [42]
februari 1933Anton de Kom gearresteerd
Anton de Kom kwam begin 1933 terug in Suriname en sprak honderden arbeiders en werklozen uit alle bevolkingsgroepen. Op 1 februari werd hij gearresteerd. Op 7 februari schoot de politie op een menigte die zijn vrijlating eiste: twee doden. Hij werd zonder proces naar Nederland uitgezet. [42][49]
1934‘Wij slaven van Suriname’
Bij uitgeverij Contact verscheen het boek van Anton de Kom: een geschiedenis van Suriname door een Surinamer, vanuit Surinaams perspectief. De uitgevers meldden in een voorwoord dat zij de tekst na overleg met de schrijver hadden gewijzigd. De Kom kwam op 24 april 1945 om in concentratiekamp Sandbostel. [52][49]
1939Het laatste schip uit Java
Het plan Welter-Kielstra wilde in tien jaar 100.000 ‘vrije’ Javanen als rijstboeren vestigen. In 1939 kwam het eerste schip met ongeveer duizend mensen. Door de Tweede Wereldoorlog bleef het daarbij; het was het einde van de Javaanse migratie. [42][40]
24 november 1941Amerikaanse troepen bij de bauxietmijnen
President Roosevelt maakte bekend dat het Amerikaanse leger troepen naar Suriname stuurde om samen met Nederlandse militairen de bauxietmijnen te bewaken. Volgens hem leverden die meer dan 60 procent van wat de Amerikaanse aluminiumindustrie nodig had. [53][45]
1 januari 1948Einde van de poenale sanctie
Onder de poenale sanctie was contractbreuk een strafbaar feit: een werkgever kon een arbeider die wegliep of weigerde te werken laten vervolgen. Dat onderscheidde contractarbeid van gewone loonarbeid. [40]
1948Algemeen kiesrecht
Tot 1937 mochten alleen belastingbetalende mannen vanaf 25 jaar stemmen. In 1948 werd het kiesrecht voor mannen en vrouwen algemeen; de eerste verkiezingen onder dat stelsel waren in 1949. [54][55]
1954Ongeveer duizend Javanen vertrekken naar Indonesië
In 1954 vertrokken ongeveer duizend Javaanse Surinamers, oud-contractarbeiders met hun in Suriname geboren kinderen en kleinkinderen, naar Indonesië. Ze kwamen niet op Java terecht maar in Tongar op Sumatra. Velen bleven daar niet lang. [43][40]
15 december 1954Het Statuut voor het Koninkrijk
Koningin Juliana ondertekende het Statuut. Suriname bestuurde voortaan zijn eigen zaken; defensie, buitenlandse betrekkingen en nationaliteit bleven zaken van het Koninkrijk. [55]
1964–1965De dam bij Afobaka
De dam in de Surinamerivier leverde stroom voor een aluminiumsmelter. Achter de dam liep ongeveer 1.560 km² onder water. Duizenden mensen, vooral Saamaka en Ndyuka, moesten hun dorpen verlaten en kwamen in zogeheten transmigratiedorpen terecht. [56][57][45]
1971Winti niet langer strafbaar
Het strafrechtelijke verbod op ‘afgoderij’, dat winti trof, verdween in 1971 uit het wetboek van strafrecht. Tot dan riskeerden beoefenaars hechtenis of een boete. [48]
15 februari 1974Arron kondigt onafhankelijkheid aan
De regering van premier Henck Arron kondigde onverwacht aan dat Suriname vóór 1 januari 1976 onafhankelijk zou worden. Het kabinet-Den Uyl steunde dat. De VHP van Jagernath Lachmon vond de termijn te kort en vreesde achterstelling van Hindostanen. [58][59]
1975Vertrek naar Nederland
In het jaar van de onafhankelijkheid vestigden zich volgens het CBS ongeveer 39.700 mensen uit Suriname in Nederland, tegen 17.900 in 1974. Wie op de dag van de onafhankelijkheid in Nederland woonde, hield de Nederlandse nationaliteit. [60][58]
25 november 1975De Republiek Suriname
Suriname werd onafhankelijk. Johan Ferrier, de laatste gouverneur, werd de eerste president. Nederland zegde geld toe voor de ontwikkeling van het land. [58][59]
1979–1980Een tweede golf
In 1979 en 1980 kwamen ongeveer 18.200 en 19.000 mensen uit Suriname naar Nederland. De piek hangt samen met het aflopen van de overgangsregeling die vijf jaar na de onafhankelijkheid nog vrije vestiging toeliet. [60]
25 februari 1980De sergeantencoup
Zestien militairen onder leiding van sergeant Desi Bouterse zetten de gekozen regering af. Het parlement werd ontbonden en de grondwet buiten werking gesteld. Er volgde een militair bewind; vrije verkiezingen kwamen er pas weer in 1987. [61][67][68]
7–8 december 1982De Decembermoorden
Militairen brachten vijftien critici van het regime naar Fort Zeelandia, waar zij werden gemarteld en gedood: advocaten, journalisten, vakbondsleiders, een hoogleraar, een ondernemer en militairen. Vakbondsleider Fred Derby overleefde als enige. Nederland stopte daarna de ontwikkelingshulp. [62][63][59]
juli 1986De Binnenlandse Oorlog begint
Oud-militair Ronnie Brunswijk begon met een gewapende groep, het Jungle Commando, een opstand tegen het militaire gezag. Het leger trad hard op in het oosten van het land; duizenden mensen, vooral Marrons, vluchtten naar Frans-Guyana. Het conflict duurde tot 1992. [68][71]
29 november 1986Moiwana
Militairen van het Nationaal Leger vielen het Ndyuka-dorp Moiwana aan. Volgens het Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens doodden zij ten minste 39 weerloze bewoners, onder wie kinderen, vrouwen en ouderen, en brandden zij het dorp plat. Overlevenden vluchtten, velen naar Frans-Guyana. [69]
30 september 1987Een nieuwe grondwet
Bij een referendum stemde ruim 95 procent voor een nieuwe grondwet, met een gekozen parlement van 51 zetels. Bij de verkiezingen van 25 november 1987 won het Front voor Democratie en Ontwikkeling 40 zetels; in januari 1988 werd Ramsewak Shankar president. Het leger bleef een machtsfactor. [68][70]
juli 1989Het Akkoord van Kourou
De regering en het Jungle Commando sloten in Frans-Guyana een akkoord met een staakt-het-vuren. Het militaire gezag verzette zich ertegen; Bouterse noemde het ongrondwettig. Het akkoord werd niet uitgevoerd. [72][67]
24 december 1990De telefooncoup
Twee dagen nadat Bouterse als legerleider was afgetreden, zette het leger de regering van president Shankar af. Op 29 december benoemde het parlement Johan Kraag tot interim-president, met de opdracht verkiezingen te organiseren. Bouterse keerde terug als legerleider. [70][71][67]
augustus 1992Vrede in het binnenland
De regering-Venetiaan, sinds 1991 aan de macht, sloot een vredesakkoord met het Jungle Commando en andere gewapende groepen. Strijders zouden onder toezicht van de Organisatie van Amerikaanse Staten hun wapens inleveren. De ontwapening verliep onvolledig. [73][67]
2000Werelderfgoed: het Centraal Suriname Natuurreservaat
UNESCO plaatste het reservaat op de Werelderfgoedlijst. Het ontstond in 1998 uit Raleighvallen, Eilerts de Haan en Tafelberg en beslaat ongeveer 1,6 miljoen hectare, circa elf procent van het land. [82]
2002Werelderfgoed: de binnenstad van Paramaribo
De historische binnenstad, aangelegd vanaf 1683 op een raster vanaf Fort Zeelandia, kwam op de Werelderfgoedlijst. In de houten gebouwen komen Nederlandse, Europese, Noord-Amerikaanse en Creoolse bouwtradities samen. [83]
15 juni 2005Het Inter-Amerikaans Hof over Moiwana
Het Hof oordeelde dat Suriname de rechten van de Moiwana-gemeenschap had geschonden, onder meer door de daders niet te vervolgen. Het droeg Suriname op tot strafrechtelijk onderzoek, berging van de stoffelijke resten, landtitels, een ontwikkelingsfonds, publieke excuses en een monument. [69]
30 november 2007Het Decembermoordenproces begint
Voor de Krijgsraad begon het strafproces tegen Bouterse en 24 medeverdachten. Het gerechtelijk vooronderzoek was in november 2000 gestart, een maand voordat de zaak zou verjaren. [65][63]
28 november 2007Uitspraak Saramaka tegen Suriname
Het Inter-Amerikaans Hof bepaalde dat Suriname het grondgebied van de Saamaka moet afbakenen en collectief titelen. Tot dat gebeurd is, mag de staat geen activiteiten toestaan die het gebied aantasten zonder vrije, voorafgaande en geïnformeerde toestemming. [77][18]
201220.344 inheemse Surinamers
Bij de volkstelling van 2012 gaven 20.344 inwoners aan inheems te zijn, ongeveer 3,8 procent van de bevolking. De grootste volken zijn de Kari’na, Lokono, Trio en Wayana; kleinere groepen zijn onder meer Akurio, Warao en Apalai. [3][84]
april 2012Een amnestiewet
De Nationale Assemblee, met een meerderheid achter president Bouterse, breidde de amnestiewet uit tot misdrijven uit 1980–1984. Het proces werd stilgelegd. In juni 2016 bepaalde de Krijgsraad dat de wet niet gold voor het lopende proces. [65][63]
25 november 2015Uitspraak Kaliña en Lokono tegen Suriname
Het Hof droeg Suriname op de collectieve rechtspersoonlijkheid van de Kari’na en Lokono te erkennen, hun gebied aan de Beneden-Marowijne te titelen en hun toegang tot de reservaten Galibi en Wane Kreek te garanderen. Het eiste ook wetgeving voor alle inheemse en tribale volken. [78][79]
29 november 2019De Krijgsraad veroordeelt Bouterse
Bijna 37 jaar na de moorden veroordeelde de Krijgsraad de zittende president bij verstek tot twintig jaar cel. Op 30 augustus 2021 bevestigde de Krijgsraad die straf na zijn verzet. [62][63][66]
13 juli 2020Machtswisseling
Na de verkiezingen van 25 mei 2020 koos De Nationale Assemblee Chan Santokhi (VHP) tot president en Ronnie Brunswijk, de voormalige leider van het Jungle Commando, tot vicepresident. De regering trof een vrijwel lege staatskas aan. [66]
december 2021 – maart 2025Een IMF-programma
Na een diepe financiële crisis kreeg Suriname een programma van het IMF. Bij de afsluiting in maart 2025 meldde het IMF dat de inflatie was gedaald, de staatsschuld was afgenomen en vrijwel alle schulden waren geherstructureerd. [97]
19 december 2022Excuses van de Nederlandse regering
Minister-president Mark Rutte bood namens de regering excuses aan voor het slavernijverleden. Hij zei dat de Nederlandse staat de slavernij eeuwenlang mogelijk had gemaakt, in stand had gehouden en eraan had verdiend. [21]
1 juli 2023Excuses van koning Willem-Alexander
Tijdens de Nationale Herdenking Slavernijverleden, 160 jaar na de afschaffing en 150 jaar na het einde van het staatstoezicht, bood de koning zelf excuses aan. Hij vroeg ook vergeving voor het niet-handelen van het Huis Oranje-Nassau. [22]
2023Werelderfgoed: de Jodensavanne
UNESCO plaatste de archeologische vindplaats Jodensavanne en de begraafplaats aan de Cassiporakreek op de lijst. [12]
20 december 2023Het Hof van Justitie: twintig jaar, definitief
In hoger beroep bekrachtigde het Hof van Justitie de veroordeling van Bouterse tot twintig jaar cel. Vier medeverdachten kregen vijftien jaar. Het vonnis is onherroepelijk. [64][63]
12 januari – 24 december 2024Ondergedoken, en overleden
Bouterse meldde zich op 12 januari 2024 niet om zijn straf uit te zitten en bleef bijna een jaar voortvluchtig. Hij overleed in de nacht van 24 december 2024 op een schuiladres, 79 jaar oud. De regering besloot tot geen staatsbegrafenis. [61][74][75][76]
1 oktober 2024Een investeringsbesluit voor olie op zee
TotalEnergies en APA besloten tot de ontwikkeling van het olieproject GranMorgu, geraamd op 10,5 miljard dollar, met een productieschip voor 220.000 vaten per dag. De eerste olie wordt verwacht in 2028. [93][94]
eind 2024Een nieuwe volkstelling
Het ABS hield eind 2024 de negende algemene volkstelling. Op de peildatum stonden de uitkomsten nog niet op de site van het ABS; de laatste gepubliceerde telling is die van 2012. [86]
16 juli 2025De eerste vrouwelijke president
Bij de verkiezingen van 25 mei 2025 werd de NDP de grootste partij met 18 zetels, vóór de VHP met 17. De Nationale Assemblee koos op 6 juli arts Jennifer Geerlings-Simons tot president; op 16 juli trad zij aan, als eerste vrouw in dat ambt. [95][96]
augustus 2026Nog geen wet op collectieve grondenrechten
Elf jaar na het vonnis over de Kari’na en Lokono heeft Suriname geen afgekondigde wet die collectief grondbezit van inheemse en tribale volken erkent. Een voorgestelde Wet Bescherming Woon- en Leefgebieden beschermt volgens het Inheems Kollektief Suriname alleen een strook van vijf kilometer rond dorpen. De VIDS wilde eerst de dorpen raadplegen. [79][80][81]

Kaart

Plaatsen die verhalen dragen

14 plaatsen uit de hoofdstukken. Woonplaatsen van inheemse en Marrongemeenschappen staan alleen op de kaart waar ze al in openbare bronnen en op gangbare kaarten staan; heilige plaatsen staan er niet op.

Kaart van nu: grenzen, kust en meer uit Natural Earth (publiek domein), rivieren uit Natural Earth en OpenStreetMap (© OpenStreetMap-bijdragers, ODbL). Peildatum kaartgegevens: oktober 2026. De historische kaart is een bron uit 1737, geen geografische werkelijkheid; de grenzen van nu bestonden toen niet.

Kies een plaats op de kaart of in de lijst.

Verhalen

Wat een voorwerp bewaart

6 gedocumenteerde voorwerpen en bronnen uit openbare collecties. Bij elk voorwerp dezelfde vijf vragen, en de laatste is steeds: wat weten we niet?

Een groot handgeschreven en gedrukt document met zegel en handtekeningen.

Een vrijbrief, 1849

Een groot document uit naam van de gouverneur van Suriname, gedateerd 7 april 1849, met zegel en handtekeningen.

Gedrukte pagina uit het Staatsblad met het nummer 164 en de titel van de wet.

De wet van 1862

De eerste pagina van Staatsblad nr.

Een liggend gedrukt waardepapier met sierlijke letters, stempels en handtekeningen; links een wapen met een schip.

Driehonderd gulden, 1863

Een wisselbrief van driehonderd gulden, uitgegeven op 23 juli 1863 in Suriname voor A.D.

Een du in een kijkdoos, 1830

Een houten kast met een oplopende bodem.

Samboera, een trom uit Bigiston

Een trom met vel in een museumopstelling, naast gevlochten manden en veren..

Een gevouwen katoenen hoofddoek met geel bloemmotief en een geplooide paarse rand, op een witte achtergrond.

Angisa, een hoofddoek die spreekt

Een gevouwen feestelijke katoenen hoofddoek met een geel bloemmotief en een geplooide paarse rand, in de collectie van het Wereldmuseum (TM-2884-13), van vóór 1960..

Wat een voorwerp bewaart · hoofdstuk III

Een vrijbrief, 1849

Wat zien we?: Een groot document uit naam van de gouverneur van Suriname, gedateerd 7 april 1849, met zegel en handtekeningen. Het verklaart dat de jonge Christoffel een brief van manumissie krijgt: hij is voortaan vrij.
Wie maakte of gebruikte het?: Ondertekend door gouvernementssecretaris J.A. Lisman en J.E. Wesenhagen. Christoffel was volgens de tekst nog ‘beneden den leeftijd om eenig beroep te kunnen kiezen’. Bij zijn vrijlating kreeg hij de namen Christoffel Johannes Gijsbertus Vasse.
In welke omstandigheden?: Veertien jaar vóór de afschaffing van de slavernij. Op vertoon van de brief moest iedereen Christoffel als vrij persoon erkennen.
Welk groter verhaal wordt zichtbaar?: Een nieuwe achternaam markeerde de overgang van eigendom naar persoon. In de slavenregisters van 1830–1863 staan tot slaaf gemaakten alleen met een voornaam.
Wat weten we niet?: Wie de eigenaar was, waarom Christoffel werd vrijgelaten, wie zijn ouders waren en of zij ook vrij werden, staat niet in de museumbeschrijving. Hoe zijn leven daarna verliep, is hier niet bekend.

Manumissie van de slaafgemaakte Christoffel (NG-2017-104) · Rijksmuseum [102]
Database Surinaamse slavenregisters nu compleet · Nationaal Archief [19]

Wat een voorwerp bewaart · hoofdstuk III

De wet van 1862

Wat zien we?: De eerste pagina van Staatsblad nr. 164 van 22 augustus 1862: de wet van 8 augustus 1862 ‘houdende opheffing der slavernij in de kolonie Suriname’.
Wie maakte of gebruikte het?: De wet werd na een debat van acht dagen aangenomen door de Staten-Generaal en gepubliceerd door de Nederlandse staat. Een aparte wet, nr. 165, gold voor Curaçao.
In welke omstandigheden?: Al in 1842 vroegen plantage-eigenaren de koning om ‘eene behoorlijke schadeloosstelling’ voor het geval de slavernij zou worden afgeschaft. Die kwam er: 300 gulden per persoon in Suriname.
Welk groter verhaal wordt zichtbaar?: De afschaffing werd in Den Haag geregeld, niet in Paramaribo. Op 1 juli 1863 volgden tien jaar staatstoezicht: vrijgemaakten tussen 15 en 60 jaar moesten op de plantages blijven werken.
Wat weten we niet?: Deze pagina laat alleen het begin van de wet zien; de volledige tekst telt dertien pagina’s. Hoe tot slaaf gemaakten in Suriname de wet te horen kregen, vertelt het document niet.

Staatsblad 1862 nr. 164: wet houdende opheffing der slavernij in de kolonie Suriname · Koninklijke Bibliotheek [104]
Bronnenbox: Afschaffing slavernij in Suriname en het Caribisch gebied (1863) · Nationaal Archief [15]
Op 1 juli 1863 47 duizend slaven vrijgemaakt in Suriname en op de Antillen · CBS [16]

Wat een voorwerp bewaart · hoofdstuk III

Driehonderd gulden, 1863

Wat zien we?: Een wisselbrief van driehonderd gulden, uitgegeven op 23 juli 1863 in Suriname voor A.D. Charlouis. Stempels en aantekeningen laten zien dat er is betaald. Links het wapen van Suriname: een schip in een ovaal, aan weerszijden een inheemse man met pijl en boog.
Wie maakte of gebruikte het?: Uitgegeven door het Ministerie van Koloniën en ondertekend door gouverneur Van Lansberge. De titel op het papier, ‘Opheffing der slavernij’, verbindt het met de schadevergoeding aan eigenaren.
In welke omstandigheden?: Drie weken na de afschaffing. Driehonderd gulden was het bedrag per vrijgemaakte persoon in Suriname.
Welk groter verhaal wordt zichtbaar?: De vrijgemaakten kregen niets. In totaal betaalde de staat bijna twaalf miljoen gulden aan eigenaren in de koloniën, ongeveer tien procent van de rijksuitgaven in 1863.
Wat weten we niet?: Voor wie deze driehonderd gulden precies werd betaald, welke man, vrouw of welk kind, staat niet op het papier.

Wat een voorwerp bewaart · hoofdstuk III

Een du in een kijkdoos, 1830

Wat zien we?: Een houten kast met een oplopende bodem. Op de beschilderde achterwand bos en blauwe lucht; ervoor een grote hut met dansende, uitgesneden figuren. Linksonder op een opgeplakt papiertje: ‘G. Schoüten fecit 1830’.
Wie maakte of gebruikte het?: Gemaakt door Gerrit Schouten, een kunstenaar die in Paramaribo werd geboren en daar werkte. Volgens de museumbeschrijving stelt het een du voor, een vorm van dans en toneel.
In welke omstandigheden?: Gemaakt in 1830, toen de slavernij nog ruim dertig jaar zou duren.
Welk groter verhaal wordt zichtbaar?: Onder de slavernij hielden mensen eigen vormen van samenkomen, muziek en voorstelling in stand. Het Rijksmuseum noemt het object nog ‘Diorama van een slavendans’.
Wat weten we niet?: Wie de dansers waren en op welke plantage dit tafereel speelde, is niet bekend. Of Schouten een echte du zag of een samengesteld beeld maakte, staat niet vast.

Diorama van een slavendans, Gerrit Schouten, 1830 (NG-2005-24) · Rijksmuseum [105]

Wat een voorwerp bewaart · hoofdstuk I

Samboera, een trom uit Bigiston

Wat zien we?: Een trom met vel in een museumopstelling, naast gevlochten manden en veren.
Wie maakte of gebruikte het?: De samboera is een trom van de Kari’na en komt uit het dorp Bigiston. Ze is ongeveer 110 jaar oud en was in 2026 in bruikleen van Swight Fransman bij het Suriname Museum in Amsterdam.
In welke omstandigheden?: Volgens de beschrijving wordt de trom gebruikt bij feestelijkheden, uitvaarten en religieuze ceremonies.
Welk groter verhaal wordt zichtbaar?: Inheemse cultuur is geen afgesloten verleden: dit instrument werd gebruikt en is in bezit van iemand die het aan een museum uitleent.
Wat weten we niet?: Wie de trom maakte en welke betekenis de versieringen hebben, staat niet in de beschrijving. Dat hoort het verhaal te zijn van de Kari’na zelf.

Inheemse muziekinstrumenten uit Suriname, 04 (beschrijving van de samboera in het Suriname Museum) · Wikimedia Commons [109]

Wat een voorwerp bewaart · hoofdstuk V

Angisa, een hoofddoek die spreekt

Wat zien we?: Een gevouwen feestelijke katoenen hoofddoek met een geel bloemmotief en een geplooide paarse rand, in de collectie van het Wereldmuseum (TM-2884-13), van vóór 1960.
Wie maakte of gebruikte het?: De maker is onbekend. Het museum beschrijft haar als een feestelijke Surinaams-Creoolse hoofddoek.
In welke omstandigheden?: Volgens het Wereldmuseum konden vrouwen met de manier van vouwen boodschappen aan elkaar doorgeven, hun stemming laten zien of een geliefde uitnodigen. Ook het stofpatroon en soms de naam ervan droegen een betekenis. Het vouwen wordt mondeling doorgegeven.
Welk groter verhaal wordt zichtbaar?: Kleding als taal: een manier van communiceren die geen toestemming nodig had en die je alleen kon lezen als je de code kende.
Wat weten we niet?: Welke boodschap deze vouw of dit patroon draagt, vermeldt de collectiebeschrijving niet. Over het ontstaan van de angisa, tijdens of na de slavernij, lopen de meningen uiteen.

Collectie Wereldmuseum TM-2884-13, angisa, vóór 1960 (bestandspagina met museumgegevens) · Wikimedia Commons [108]
A headscarf with a secret language · Wereldmuseum [106]
The angisa: the headscarf as a means of communication · Wereldmuseum [107]

Bronnen en colofon

Waar dit vandaan komt

Alle bronnen, alle beelden met hun licentie, de lettertypen en de kaartgegevens. Zoek op instelling, jaartal, maker of licentie.

Bronnen

[1]Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur, deel 2: De inheemsen
Michiel van Kempen, via DBNL
[2]Surinaams Museum presenteert boek over uniek erfgoed Trio (7 november 2023)
Key News Suriname
[3]Indigenous Navigator: Suriname
Indigenous Navigator
[4]Vereniging van Inheemse Dorpshoofden in Suriname
VIDS
[5]Bronnenbox: Verovering van Suriname (1667)
Nationaal Archief
[6]Inventaris van het archief van de Sociëteit van Suriname, 1.05.03 (inleiding)
Nationaal Archief
[7]Zoekhulp: Sociëteit van Suriname, 1683–1795
Nationaal Archief
[8]Sommelsdijk fort
Atlas of Mutual Heritage
[9]Silvia W. de Groot, ‘A comparison between the history of maroon communities in Surinam and Jamaica’, OSO 3 (1984)
DBNL
[10]Inventaris Comité tot de Zaken van de Koloniën, 2.01.28.01
Nationaal Archief
[11]Overzicht van archieven over Suriname
Nationaal Archief
[12]Jodensavanne Archaeological Site: Jodensavanne Settlement and Cassipora Creek Cemetery
UNESCO World Heritage Centre
[13]Suriname: nomination Jodensavanne for World Heritage List
Shared Cemeteries
[14]G.J. Oostindie, recensie van J. Postma, The Dutch in the Atlantic slave trade 1600–1815
BMGN – Low Countries Historical Review
[15]Bronnenbox: Afschaffing slavernij in Suriname en het Caribisch gebied (1863)
Nationaal Archief
[16]Op 1 juli 1863 47 duizend slaven vrijgemaakt in Suriname en op de Antillen
CBS
[17]André R.M. Pakosie, ‘Maroon leadership and the Surinamese state (1760–1990)’, Journal of Legal Pluralism 37–38
Commission on Legal Pluralism
[18]Richard Price, ‘Saramaka People v. Suriname: a human rights victory and its messy aftermath’ (2012)
Cultural Survival
[19]Database Surinaamse slavenregisters nu compleet
Nationaal Archief
[20]Zoekhulp Suriname: slavenregisters, 1816–1863
Nationaal Archief
[21]Toespraak minister-president Rutte over het slavernijverleden (19 december 2022)
Rijksoverheid
[22]Toespraak van koning Willem-Alexander tijdens de Nationale Herdenking Slavernijverleden 2023
Koninklijk Huis
[23]Keti Koti is een herdenking en een viering in één (1 juli 2019)
Erasmus Universiteit Rotterdam
[24]Canon van Nederland: Slavernij
Stichting Canon van Nederland
[25]Anton de Kom, Wij slaven van Suriname (Contact, 1934), scan en tekst
Internet Archive
[26]Taalgids voor musea: een woord is nooit een woord alleen
NOS
[27]Humphrey E. Lamur, ‘Madeirans: the first indentured labourers in Suriname (1863–1864)’, Arquivo Histórico da Madeira 4 (2022)
Arquivo e Biblioteca da Madeira
[28]Gedenkplaat moet Portugese immigratie in herinnering houden (16 augustus 2023)
Key News Suriname
[29]Tentoonstelling Snesie (Carla Tjon, Lidwien van de Ven)
Just Peace The Hague
[30]Celebration 170 years of Chinese immigration (24 oktober 2023)
Rosebel Gold Mines
[31]J. Ankum-Houwink, ‘Chinese contract migrants in Surinam between 1853 and 1870’ (1974)
CEDLA / Open Research Amsterdam
[32]Anton de Kom, Wij slaven van Suriname (1934), hoofdstuk ‘Contractarbeid’
DBNL
[33]150 jaar Hindostaanse migratie naar Suriname (26 februari 2023)
NOS
[34]‘Hindustanen in Suriname’, Neerlandia 66 (1962), naar gegevens van J.H. Adhin
DBNL
[35]Recensies, OSO 18 (1999), over Hindostaanse immigratie
DBNL
[36]Index Suriname: contractarbeiders uit India (Hindostanen), 1873–1916
Nationaal Archief
[37]Index Suriname: contractarbeiders uit Java (Javanen), 1890–1930
Nationaal Archief
[38]Programma themazondag Surinaamse Javanen, 20 maart 2022 (inleiding)
KITLV / Museum Bronbeek
[39]S.M. Gooswit, ‘Van omah los-losan naar omah modern’, OSO 11 (1992)
DBNL
[40]Rosemarijn Hoefte, ‘The Javanese of Suriname’, Inside Indonesia 92 (2008)
Inside Indonesia
[41]S.M. Gooswit, recensie van Ad de Bruijne, Libanezen in Suriname, OSO 26 (2007)
DBNL
[42]Rosemarijn Hoefte, Koloniale stuiptrekking: het experiment Suriname in de jaren 1930 (oratie, 2018)
KITLV
[43]Oral history: interviewproject Javanen in diaspora (KITLV en STICHJI)
DANS / CLARIAH Media Suite
[44]Ch.H. Eersel, ‘Taalpolitiek en sociale mobiliteit in Suriname, 1863–1985’, OSO 6 (1987)
DBNL
[45]D.A. Monsels, ‘Bauxite deposits in Suriname: geological context and resource development’, Netherlands Journal of Geosciences 95-4 (2016)
Cambridge University Press
[46]Rudolf van Lier, Families onder de keerkring, in: Michiel van Kempen (red.), Sirito. 50 Surinaamse vertellingen
DBNL
[47]Suriname: International Religious Freedom Report
US Department of State, via ecoi.net
[48]Duncan Wielzen, Kerken en doorwerking slavernijverleden (2024)
Raad van Kerken in Nederland
[49]Canon van Nederland: Anton de Kom 1898–1945
Stichting Canon van Nederland
[50]Anton de Kom, Wij slaven van Suriname (1934), ‘Sranang’, ons vaderland
DBNL
[51]Anton de Kom, Wij slaven van Suriname (1934), ‘Weerzien en afscheid’
DBNL
[52]Anton de Kom, Wij slaven van Suriname (1934), voorwoord der uitgevers
DBNL
[53]Franklin D. Roosevelt, Statement announcing Army forces in Dutch Guiana (24 november 1941)
The American Presidency Project, UC Santa Barbara
[54]Griselda Molemans, De vergeten feiten over het vrouwenkiesrecht in de Nederlandse koloniën (2019)
BNNVARA / Joop
[55]65 jaar Statuut voor het Koninkrijk
Parlement.com
[56]Richard Price, ‘The Afobaka Dam: a crime against humanity?’ (2025)
KITLV
[57]Soengoe Kondre / Submerged Heritage (tentoonstelling 2023–2024)
Nieuwe Instituut
[58]Onafhankelijkheid Suriname in 1975
Parlement.com
[59]Dirk Kruijt en Wim Hoogbergen, ‘Suriname 1954–2004: kroniek van een illusie’
Rozenberg Quarterly
[60]Sinds onafhankelijkheid ruim 250 duizend Surinamers naar Nederland gekomen (19 november 2025)
CBS
[61]Bouterse: couppleger, president en voortvluchtig om Decembermoorden
NOS
[62]Wat zijn de Decembermoorden en waarom is er nu ineens een uitspraak?
NOS
[63]Suriname: ex-president’s conviction upheld, ending 41 years of impunity
International Commission of Jurists
[64]Statement Decembermoorden-proces (20 december 2023)
Rijksoverheid
[65]8 decemberstrafproces: van 15 moorden tot vonnis (tijdlijn)
Key News Suriname
[66]Brief regering ‘Recente ontwikkelingen Suriname’, Kamerstuk 20361 nr. 184 (2 oktober 2020)
Tweede Kamer, officielebekendmakingen.nl
[67]World Report 1992: Suriname
Human Rights Watch
[68]Country Report on Human Rights Practices for 1987: Suriname
US Department of State, via ecoi.net
[69]Case of the Moiwana Community v. Suriname, Judgment of June 15, 2005 (Series C No. 124)
Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens
[70]24–31 décembre 1990: retour de l’armée au pouvoir
Encyclopædia Universalis
[71]Eric Jagdew over Ramsewak Shankar bij The Eighties
Radboud Universiteit
[72]P. Meel, ‘De samenleving moet de gelegenheid krijgen om uit te zieken’. Stanley Rensch over politiek en mensenrechten, De Gids 153 (1990)
DBNL
[73]Current information on the Jungle Commandos of Ronnie Brunswijk
Immigration and Refugee Board of Canada, via ecoi.net
[74]OM bevestigt inbeslagname stoffelijk overschot Bouterse (25 december 2024)
Suriname Herald
[75]Suriname confirms fugitive ex-president Bouterse’s death (25 december 2024)
NL Times
[76]Ex-president Bouterse krijgt geen staatsbegrafenis
ANP, via Welingelichte Kringen
[77]Case of the Saramaka People v. Suriname, Judgment of November 28, 2007 (Series C No. 172)
Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens
[78]Case of the Kaliña and Lokono Peoples v. Suriname, Judgment of November 25, 2015 (Series C No. 309)
Inter-Amerikaans Hof voor de Rechten van de Mens
[79]Elf jaar na vonnis: inheemse gronden blijven onbeschermd in Suriname (9 augustus 2026)
Starnieuws
[80]VIDS wil eerst collectief besluit over Wet bescherming woon- en leefgebieden (7 augustus 2026)
Suriname Herald
[81]President Geerlings-Simons geeft prioriteit aan grondenrechten
Overheid van Suriname (gov.sr)
[82]Central Suriname Nature Reserve
UNESCO World Heritage Centre
[83]Historic Inner City of Paramaribo
UNESCO World Heritage Centre
[84]Census 8, Volume I: demografische en sociale karakteristieken en migratie
Algemeen Bureau voor de Statistiek Suriname
[85]Census 8, Volume III: huishoudens, gezinnen en woonverblijven
Algemeen Bureau voor de Statistiek Suriname
[86]Census update
Algemeen Bureau voor de Statistiek Suriname
[87]Population, total: Suriname (SP.POP.TOTL)
Wereldbank
[88]Forest area (% of land area): Suriname (AG.LND.FRST.ZS, FAO-gegevens)
Wereldbank
[89]Suriname
Nederlandse Taalunie
[90]Suriname: een ander Nederlands
Literatuurgeschiedenis.org (DBNL)
[91]P.B. Tjon Sie Fat, Chinese new migrants in Suriname (2009)
Universiteit van Amsterdam
[92]planetGOLD: Suriname
planetGOLD (UNEP/GEF)
[93]Suriname: TotalEnergies announces Final Investment Decision for the GranMorgu development on Block 58
TotalEnergies
[94]TotalEnergies’ GranMorgu project on track for mid-2028 first oil (21 september 2026)
Offshore Engineer
[95]Suriname’s parliament elects the country’s first female president (7 juli 2025)
WLRN / AP
[96]Surinaamse NDP ook in officiële verkiezingsuitslag de grootste
ANP, via Welingelichte Kringen
[97]IMF Executive Board completes final review under the Extended Fund Facility arrangement with Suriname (24 maart 2025)
IMF
[98]Dirk Valkenburg, Negerlystighed i Surinam (KMS376), museumtitel
Statens Museum for Kunst
[99]KITLV 39038: opening van de Chinese club Kong Ngie Tong Sang, Paramaribo, 1885 (bestandspagina met KITLV-gegevens)
Wikimedia Commons
[100]Augusta Curiel, Amakiti and company, 1916 (bestandspagina met gegevens van de Koninklijke Verzamelingen)
Wikimedia Commons
[101]Javaanse contractarbeiders in Moengo (NG-2008-37-72)
Rijksmuseum
[102]Manumissie van de slaafgemaakte Christoffel (NG-2017-104)
Rijksmuseum
[103]Wisselbrief ‘Opheffing der slavernij’ (NG-2009-140-1)
Rijksmuseum
[104]Staatsblad 1862 nr. 164: wet houdende opheffing der slavernij in de kolonie Suriname
Koninklijke Bibliotheek
[105]Diorama van een slavendans, Gerrit Schouten, 1830 (NG-2005-24)
Rijksmuseum
[106]A headscarf with a secret language
Wereldmuseum
[107]The angisa: the headscarf as a means of communication
Wereldmuseum
[108]Collectie Wereldmuseum TM-2884-13, angisa, vóór 1960 (bestandspagina met museumgegevens)
Wikimedia Commons
[109]Inheemse muziekinstrumenten uit Suriname, 04 (beschrijving van de samboera in het Suriname Museum)
Wikimedia Commons
[110]Natural Earth: terms of use (publiek domein)
Natural Earth
[111]Copyright en licentie (ODbL)
OpenStreetMap

Beeldverantwoording

Elk beeld is per bestand gecontroleerd op de objectpagina van de beherende instelling of op Wikimedia Commons. Er zijn geen beelden met een onbekende, niet-commerciële of no-derivatives-licentie gebruikt. Alle bestanden staan op deze server; er wordt niets van elders geladen.

De Surinamerivier bij Atjoni en Pokigron, luchtfotoNullAspect, 3 oktober 2023 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Ochtend aan de Surinamerivier bij BabunholAndrawaag, 9 april 2023 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
De Tapanahony bij de samenvloeiing met de Lawa, luchtfotoNullAspect, 3 februari 2025 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
De Voltzberg in het Centraal Suriname NatuurreservaatJan Willem Broekema; uitsnede Hans Erren, 15 juli 2008 · Wikimedia Commons, via Flickr · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Ruïne van de synagoge op de JodensavanneDan Lundberg (Flickr), 29 november 2019 · Wikimedia Commons, via Flickr · objectpagina · CC BY-SA 2.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Fort Zeelandia in Paramaribo, van bovenJunie609, 1 oktober 2024 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Het BrokopondostuwmeerMark Ahsmann, 2008 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 3.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Algemeene kaart van de Colonie of Provintie van SurinameAlexander de Lavaux (ontwerp), Hendrik de Leth (gravure), 1737–1757 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Generale Caart van de Provintie SurinameToegeschreven aan Alexander de Lavaux, 1737 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Caerte van de rivieren van Suriname en CommowineFrederik de Wit (uitgever), naar opmeting in opdracht van gouverneur Van Aerssen van Sommelsdijck, 1688 · Universiteit van Amsterdam, Surinamica (via Geheugen van Nederland) · objectpagina · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Feest van tot slaaf gemaakten op een suikerplantageDirk Valkenburg, ca. 1706–1708 · Statens Museum for Kunst, Kopenhagen · objectpagina · Commons · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Een gewapende marron, gravure naar StedmanFrancesco Bartolozzi naar John Gabriel Stedman, 1796 · Wellcome Collection (via Wikimedia Commons) · objectpagina · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Soldaten van kolonel Fourgeoud waden door een moerasAnoniem (mogelijk Tardieu), naar Stedman; uitgever Johannes Allart, 1799 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
‘Pirogue indienne’, lithografie uit Voyage à SurinamLithografie naar Pierre Jacques Benoit, 1839 · Wellcome Collection (via Wikimedia Commons) · objectpagina · CC BY 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Twee gezichten op een Lokono-dorp, naar VoorduinJacob Eduard van Heemskerck van Beest, naar Gerard Voorduin, 1860–1862 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
De synagoge en het kerkhof van de Jodensavanne, naar VoorduinJacob Eduard van Heemskerck van Beest, naar Gerard Voorduin, 1860–1862 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Diorama van de Waterkant van ParamariboGerrit Schouten, 1820 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Diorama van een duGerrit Schouten, 1830 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Begrafenis op een plantage, naar Théodore BrayThéodore Bray, 1840–1850 · Wereldmuseum Amsterdam (voorheen Tropenmuseum) · objectpagina · CC BY-SA 3.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Augusta Curiel en haar zus aan het werk bij het GouvernementspaleisAnoniem, ca. 1904–1937 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Werklozendemonstratie in Paramaribo, 1931Augusta Curiel (toegeschreven), 1931 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Panorama van de Waterkant van ParamariboAugusta Curiel (toegeschreven), ca. 1925–1937 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Gaanman Amakiti van de Ndyuka met zijn gevolg, ParamariboAugusta Curiel, november 1916 · Koninklijke Verzamelingen, Den Haag · objectpagina · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Contractarbeiders uit Brits-Indië in het immigrantendepot, ParamariboHendrik Doijer, 1903–1910 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Javaanse contractarbeiders met een gamelan in MoengoAnoniem, 1929–1930 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Rijstveld van Javaanse boeren in SurinameAnoniem (album van het Ministerie van Koloniën), ca. 1920 · Universiteit Leiden, KITLV · objectpagina · Commons · CC BY 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Opening van de Chinese vereniging Kong Ngie Tong Sang, ParamariboJulius Eduard Muller, februari 1885 · Universiteit Leiden, KITLV · objectpagina · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Terrein van de Surinaamse Bauxiet Maatschappij in MoengoWillem van de Poll, 1947 · Nationaal Archief, Den Haag · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Granman Jankoeso van de Saamaka met zijn kapiteinsJulius Eduard Muller, ca. 1880–1900 · Wereldmuseum (Nationaal Museum van Wereldculturen) · objectpagina · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Marrondorp, 1896Julius Muller (toegeschreven), 1896 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Feest in het stadion van Paramaribo bij de onafhankelijkheidBert Verhoeff / Anefo, november 1975 · Nationaal Archief, Den Haag · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Henck Arron, prinses Beatrix en Johan Ferrier, 25 november 1975Bert Verhoeff / Anefo, 25 november 1975 · Nationaal Archief, Den Haag · objectpagina · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Henck Arron en Jagernath Lachmon met de nieuwe vlag, 24 november 1975Bert Verhoeff / Anefo, 24 november 1975 · Nationaal Archief, Den Haag · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Beeld van Anton de Kom, Amsterdam-ZuidoostRichardkiwi (foto); beeld: Jikke van Loon, 14 augustus 2017 · Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Staatsblad nr. 164: wet van 8 augustus 1862 houdende opheffing der slavernij in de kolonie SurinameStaatsblad van het Koningrijk der Nederlanden, 22 augustus 1862 · Koninklijke Bibliotheek, Den Haag · objectpagina · Commons · Publiek domein · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Wisselbrief ‘Opheffing der slavernij’ van driehonderd guldenMinisterie van Koloniën / Gouvernement Suriname, 23 juli 1863 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Brief van manumissie voor ChristoffelGouvernement van Suriname, 7 april 1849 · Rijksmuseum, Amsterdam · objectpagina · Commons · CC0 1.0 (publiek domein) · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Angisa, feestelijke katoenen hoofddoekMaker onbekend, vóór 1960 · Wereldmuseum (Nationaal Museum van Wereldculturen), TM-2884-13 · objectpagina · CC BY 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Samboera, trom van de Kari’na uit BigistonYmnes (foto), 25 juli 2026 · Suriname Museum, Amsterdam (bruikleen van Swight Fransman) · objectpagina · CC BY-SA 4.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Historische houten panden in de binnenstad van ParamariboRon Van Oers (UNESCO), 10 juli 2005 · UNESCO, via Wikimedia Commons · objectpagina · CC BY-SA 3.0 IGO · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
De Centrale Markt van Paramaribo-JvL- (Flickr), 28 oktober 2016 · Wikimedia Commons, via Flickr · objectpagina · CC BY 2.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Keti Koti, 1 juli 2014Maarten van der Bent (Flickr), 1 juli 2014 · Wikimedia Commons, via Flickr · objectpagina · CC BY-SA 2.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP
Het Kari’na-dorp Langamankondre aan de kustJan Willem Broekema (Flickr), 12 juli 2008 · Wikimedia Commons, via Flickr · objectpagina · CC BY-SA 2.0 · verkleind en omgezet naar AVIF en WebP

Werkwijze

Dit is een studie van Erik van de Blaak: een digitale tentoonstelling, geen wetenschappelijke publicatie. De teksten zijn geschreven vanuit de bronnen die bij elke bewering staan. Waar een getal een schatting is, staat dat erbij, net als wie de schatting maakte. Bij hoofdstuk VII is onderscheid gemaakt tussen wat vaststaat, wat een rechter heeft uitgesproken en wat een interpretatie is.

De korte cursieve teksten tussen de hoofdstukken zijn nieuw geschreven voor deze tentoonstelling en zijn gemarkeerd als overgangstekst. Het zijn geen historische citaten of getuigenissen. Er zijn geen namen, citaten of herinneringen verzonnen.

Gebouwd met Vite, zonder framework, met Claude Code als programmeerassistent. Er is geen tracking, er zijn geen cookies en er komt niets van externe servers. Voorkeuren voor beweging en tekstgrootte blijven in deze browser bewaard.

Wat ontbreekt

Er is geen getal uit de Slave Voyages-database gebruikt; de schattingen van het aantal naar Suriname gedeporteerde Afrikanen komen uit de literatuur en lopen ver uiteen.
Over inheemse kennis en handelsnetwerken vóór 1600 zijn geen bronnen gevonden die precieze uitspraken toelaten; dat deel is bewust leeg gelaten.
Exacte dagen van onder meer de verovering van 1667, de vredesverdragen van de jaren 1760, het Akkoord van Kourou en het vredesakkoord van 1992 zijn niet in primaire bronnen gecontroleerd en daarom niet genoemd.
De afschaffing van de poenale sanctie (1 januari 1948) is alleen in een encyclopedie zonder bron gevonden en staat als onzeker in de tijdlijn.
De uitkomsten van de volkstelling van eind 2024 waren op de peildatum niet gepubliceerd. Cijfers over de bevolking komen uit 2012, met een schatting van de Wereldbank voor 2025.
Er is geen portret van Anton de Kom opgenomen: de fotograaf van het bekende portret is bekend en de rechten zijn niet zeker vrij.
Er zijn geen beelden van Phagwa, van Marronhoutsnijwerk in hoge resolutie of van een arbeidscontract gevonden met een licentie die gebruik hier toestaat.
Er is bewust geen geluid gebruikt: er was geen opname die inhoudelijk iets toevoegde en aantoonbaar vrij was.

Lettertypen

Newsreader (Production Type), Atkinson Hyperlegible Next (Braille Institute of America) en IBM Plex Mono (IBM), alle drie onder de SIL Open Font License 1.1. De licentieteksten staan bij de bestanden: Newsreader, Atkinson Hyperlegible Next, IBM Plex Mono.

Kaartgegevens

Grenzen, kustlijn en het Brokopondostuwmeer: Natural Earth, publiek domein. Rivieren: Natural Earth en © OpenStreetMap-bijdragers, beschikbaar onder de Open Database License (ODbL). De kaart toont de grenzen zoals Natural Earth ze tekent; Suriname heeft grensgeschillen met Guyana (het gebied tussen de Boven-Corantijn en de Kutari/New River) en met Frans-Guyana (tussen de Lawa en de Marouini).

Correcties

Ziet u een fout, een verkeerde benaming of een beeld dat hier niet hoort? De inhoud staat gestructureerd per gebeurtenis, plaats en beeld en is daardoor snel aan te passen. Meld het via het contactformulier.

Surinamehet land dat verhalen draagt

Acht hoofdstukken, één rivier

Voor de koloniale kaarten

Beelden van buitenaf

Een dorp van nu

Vroegste sporen van bewoning op de Sipaliwini-savanne

De rotstekeningen van Werehpai

Kari’na, Lokono en Warao aan de kust

20.344 inheemse Surinamers

Twee keer de Jodensavanne

Wie keek naar wie?

Een Nederlandse handelspost

Een Engelse kolonie onder Francis Willoughby

Zeeland verovert het fort

De Vrede van Breda

De Sociëteit van Suriname

Oorlog met inheemse groepen, en vrede

De plantagekaart van Alexander de Lavaux

Brits tussenbestuur

Het bos als vrijheid

Expedities tegen marrons

Vrede met de Ndyuka

Vrede met de Saamaka

Vrede met de Matawai

Oorlogen tegen de Aluku

Twee data, twee betekenissen

1 juli 1863: afschaffing

1863–1873: staatstoezicht

Vandaag: herdenken

Wat niet in de registers staat

Slavenhandel verboden, slavernij niet

De slavenregisters

Een vrijbrief voor Christoffel

De wet die de slavernij opheft

Afschaffing van de slavernij

Tien jaar staatstoezicht

Excuses van de Nederlandse regering

Excuses van koning Willem-Alexander

Uit Brits-Indië

Van Java

Gemeenschap bouwen

Eerste Chinese contractarbeiders

Eerste Madeirezen

500 Chinezen uit Macau

Een verdrag over werving in Brits-Indië

De Lalla Rookh komt aan

De eerste 94 Javanen

Het laatste schip uit Brits-Indië

Het laatste schip uit Java

Ongeveer duizend Javanen vertrekken naar Indonesië

Augusta Curiel

1931: ‘Steunt de werkloozen’

Een gaanman in de stad

Anton de Kom

Bauxiet en de oorlog

Een meer van 1.560 vierkante kilometer

Leerplicht, in het Nederlands

Bauxiet bij Moengo

Werklozen op straat

Anton de Kom gearresteerd

‘Wij slaven van Suriname’

Amerikaanse troepen bij de bauxietmijnen

Algemeen kiesrecht

Het Statuut voor het Koninkrijk

De dam bij Afobaka

Winti niet langer strafbaar

Voor: de regering-Arron

Tegen, toen: de VHP

Vertrek

Arron kondigt onafhankelijkheid aan

Vertrek naar Nederland

De Republiek Suriname

Een tweede golf

Vijftien namen

Vastgesteld

Rechterlijke uitspraken

Lezingen en open vragen

Oorlog in het binnenland

De sergeantencoup

De Decembermoorden